EVLİNİN AŞKI

Evli bir insan âşık olabilir mi?

Evli bir insanın başka birine âşık olabileceğini söylemek, ilk bakışta kabul edilmesi zor bir düşünce.. Çünkü evlilik, toplumsal olarak iki insanın birbirlerine bağlılıklarını ilan ettikleri, birlikte bir hayat kurmayı ve bu hayatı sürdürmeyi üstlendikleri bir ilişki biçimidir. Böyle bir ilişkinin içerisinde bulunan bir insanın başka birine âşık olması bir çelişki, sadakatsizlik, hatta kimi zaman patolojik bir bağlanma biçimi olarak değerlendirilir.

Peki gerçekten öyle mi? Bir insanın evli olması, başka birine âşık olmasını engeller mi? Aşk, yalnızca hayatında kimsenin bulunmadığı insanların yaşayabileceği bir duygu mudur? İnsan âşık olabilmek için önce özgür olmak zorunda mıdır?

Aşkın ortaya çıkmasıyla o aşk doğrultusunda davranmak, birbirinden farklı iki meseledir. İnsan kime karşı duygusal yakınlık geliştireceğini bilinçli olarak seçemez. Bir insanın başka birine âşık olması önceden verilmiş bir kararın sonucu değildir. Ancak bu duyguyla ne yapacağı, nasıl davranacağı, mevcut ilişkisine ve diğer insanlara karşı hangi sorumlulukları üstleneceği başka bir konudur.

* Aşkın medeni hâli olur mu? Bekâr birinin aşkıyla evli birinin aşkı arasında ne fark vardır?

Bir insan bekârken âşık olduğunda neler hisseder? Özler, heyecanlanır, onu görmek ister, onunla konuşmaktan mutluluk duyar, zihninde onunla ilgili hayaller kurar. Kendisini sevip sevmediğini merak eder, kıskanır, yakınlık arar, karşılık bulamadığında üzülür. Onunla bir gelecek hayal eder. Sevilme arzusu duyar, idealize eder.

Peki aynı insan evlendikten sonra başka birine âşık olduğunda bu duyguların hangisi değişir? Özlem başka bir özlem mi olur? Heyecan başka bir heyecan mı? Birini düşünmek, onunla karşılaşmayı istemek, sesini duymaktan mutlu olmak, onun tarafından sevilmeyi arzulamak evlilikten sonra başka bir psikolojik anlama mı bürünür?

Elbette evli insanın yaşadığı aşkın bağlamı farklıdır. Suçluluk, sadakat çatışması, sorumluluklar, gizlilik ve kaybetme korkusu bu deneyime eklenir. Ancak bunlar aşkın temel duygusal belirtilerini ortadan kaldırmaz.

Bir insanın medeni durumu değiştiğinde aşk yaşama kapasitesinin ortadan kalktığını düşünmek için psikolojik bir gerekçe yoktur.

Üstelik bekâr bir insanın duygusal dünyasının boş olduğunu düşünmek de gerçekçi değildir. Bekâr birinin zihninde geçmişten kalan bir sevgili, unutamadığı bir ilişki, karşılıksız bir aşk, yeniden bir araya gelme ihtimali veya hayatında duygusal olarak yer tutan başka biri bulunabilir. Ayrıca insanların zihinsel ve duygusal dünyaları, medeni durumlarından çok daha karmaşıktır.

Dolayısıyla bekâr birinin aşkını doğal ve gerçek, evli birinin aşkını ise baştan imkânsız veya patolojik kabul etmek, insanın duygusal dünyasını medeni durumuna indirgemek anlamına gelir.

Bekar ve evli arasındaki farklılık aşkı hissedebilme kapasitesinde değil, bu aşkın içerisinde bulunulan ilişkisel sorumluluklarda ve koşullardadır.

* Âşık olunan kişi neden güvenemez?

Kendisine âşık olduğunu söyleyen kişinin zaten bir eşi varsa, bu aşkın gerçekliğine nasıl güvenebilir?

“Beni sevdiğini söylüyor ama hayatında zaten birisi var. Ona nasıl güvenebilirim?”

“Bugün eşinden ayrılmayan biri, yarın benim için neyi göze alabilir?”

“Bana söylediği şeyleri eşine de söylüyor olabilir mi?”

“Ben onun hayatında gerçekten var mıyım, yoksa hayatının dışında tutulmuş bir duygu muyum?”

Âşık olunan kişi açısından bu sorular oldukça anlaşılırdır. Çünkü burada yalnızca aşkın varlığı değil, aşkın geleceği, güvenilirliği ve sürdürülebilirliği sorgulanmaktadır.

Kişi karşısındakinin duygusundan kuşku duymuyordur. Onun bu duygunun sorumluluğunu alabilme kapasitesinden kuşku duyuyordur.

Burada önemli bir ayrım var: Güvensizlik gerçekten aşkın kendisine mi, âşık olan kişinin karakterine mi, yoksa ilişkinin koşullarına mı yöneliktir?

* Üçleme

İnsanlık tarihi boyunca üçlemeler, dünyayı anlamlandırmanın önemli biçimlerinden biri olmuştur. Baba, anne ve çocuk; Tanrı, oğul ve kutsal ruh; geçmiş, şimdi ve gelecek; id, ego ve süperego gibi farklı üçlü yapılar, insanın dünyayı ve kendisini anlamlandırma biçimleri açısından dikkat çekicidir.

Elbette bu örneklerin hepsinin aynı kökenden geldiğini veya aynı işlevi taşıdığını söyleyemeyiz. Ancak ikili ilişkilerin ötesinde üçüncü bir figürün ortaya çıkmasının ne kadar önemli olduğunu görebiliriz.

Sosyolog Georg Simmel, ikili ilişki (dyad) ile üçlü ilişki (triad) arasındaki yapısal farklılık için: “İki kişilik ilişkide bütün ilişki yükü iki kişinin arasındadır. Üçüncü kişinin katılmasıyla yeni ilişki biçimleri ortaya çıkar. İki kişi birleşip üçüncüyü dışarıda bırakabilir, üçüncü kişi iki kişi arasındaki çatışmayı dengeleyebilir veya iki kişi arasındaki rekabet üçüncü kişi üzerinden şekillenebilir.” Der.

Evli birinin başka birine âşık olması durumunda da benzer bir dönüşüm yaşanır.

Bir diğer önemli yaklaşım René Girard’ın mimetik arzu kuramıdır. Girard’a göre insanın arzusu her zaman yalnızca arzu nesnesinden kaynaklanmaz; bazen başka bir insanın arzusu da bizim arzumuzu şekillendirir. Buna psikanalitik tanımla “arzunun arzulanması” denir.

Bu yaklaşımı aşk üçgenine taşıdığımızda ilginç sorular ortaya çıkar:

Âşık olunan kişinin zaten bir başkasına ait olması, ona duyulan arzuyu artırıyor olabilir mi? Bir insanın başka biri tarafından sevilmesi, onun değerini bizim gözümüzde yükseltebilir mi? Bazen insanın istediği şey yalnızca âşık olduğu kişi değil, onun hayatında diğer kişiden daha önemli bir yere sahip olmak olabilir mi? Bu soruların cevabına kim hayır diyebilir ki?

Bir aşk üçgeninde herkes sevilmek ister ama herkes aynı zamanda seçilmek ister. Oysa seçilmek, diğerinin seçilmemesi anlamına gelir.

* Üç kişi, üç farklı gerçeklik

Aşk üçgeninin en önemli özelliklerinden biri, üç kişinin aynı ilişkiyi yaşamamasıdır.

Evli kişi açısından bir tarafta kurulu hayatı, ortak geçmişi, sorumlulukları ve alışkanlıkları; diğer tarafta yeni bir duygusal deneyimi vardır. İki ilişkiyi birbirinden bağımsız tutmaya çalışırken kendi içinde bölünme yaşar.

Eş açısından ise kendisinin bilmediği bir ilişkinin varlığı söz konusudur. Belki evliliğinin sürdüğünü, her şeyin yolunda olduğunu düşünürken ilişkinin diğer tarafında başka bir duygusal gerçeklik yaşanmaktadır.

Âşık olunan kişi açısından ise kendisine duyulan aşkın gerçekliğini sorgularken aynı zamanda bir başkasının varlığıyla mücadele etmek söz konusudur. Sevilmek ister ama seçilmek de ister.

Burada evlilik ile aşkın farklı meşruiyet alanları olduğunu düşünmek gerekir.

Bir tarafta resmî olarak tanımlanmış ama duygusal açıdan zayıflamış olabilecek bir ilişki; diğer tarafta resmî bir statüsü olmayan ama duygusal açıdan son derece güçlü yaşanan bir ilişki vardır.

Peki hangisi daha gerçektir?

Bir başka önemli mesele de üçlü ilişkinin devam edebilmesidir. Her insan böyle bir ilişki biçiminin içerisinde kalmaz. Bir insan için eşinin başka birine âşık olması evliliğin derhal bitmesi anlamına gelebilir. Bir başkası bunu öğrense bile evliliğini sürdürmeyi tercih edebilir. Âşık olan kişi iki ilişkiyi bir arada sürdürmenin yarattığı çatışmaya dayanamayabilir. Âşık olunan kişi ise evli biriyle ilişki yaşamak istemediği için daha başlangıçta geri çekilebilir.

Dolayısıyla üçlü ilişkinin oluşması ve devam etmesi, yalnızca bir kişinin âşık olmasıyla açıklanamaz.

* Çocukluktan yetişkinliğe taşınan ilişkiler: Bağlanma, nesne ilişkileri ve üçgenleşme

Peki bazı aşk üçgenleri neden uzun süre devam eder? Üç kişi birbirlerinden kopmakta neden zorlanır? Bu ilişkilerin içerisinde herkesin farklı ihtiyaçları ve korkuları bulunabilir mi?

Kaygılı bağlanma eğilimi gösteren bir kişi seçilme, terk edilmeme ve sürekli güvence arayışı içerisinde olabilir. Kaçıngan bağlanma eğilimi gösteren bir kişi yakınlığı sürdürürken tam bağlılıktan kaçınabilir. Güvenli bağlanma ise belirsizliği konuşabilme, duygusal ihtiyaçları ifade edebilme ve gerektiğinde sınır koyabilme kapasitesiyle ilişkilidir.

Bu örüntüler aşk üçgenlerinde birbirlerini besleyen döngüler oluşturabilir.

Örneğin kaygılı bağlanan bir âşık olunan kişi, sürekli seçilmeyi beklerken kaçıngan bağlanan evli kişi tam bir yakınlıktan kaçınarak ilişkiyi belirsizlikte tutabilir. Bir tarafın daha fazla yakınlık talep etmesi, diğer tarafın daha fazla uzaklaşmasına neden olur. Uzaklaşma ise ilk tarafın kaygısını artırır.

Böylece ilişki kendi kendisini besleyen bir döngüye dönüşür.

Nesne ilişkileri kuramı açısından baktığımızda ise insanın geçmiş ilişkilerinden oluşmuş içsel nesne temsillerini yeni ilişkilere taşındığını görürüz. Melanie Klein ve Ronald Fairbairn gibi kuramcıların yaklaşımları, yetişkinlikteki ilişkilerimizi anlamlandırırken erken dönem ilişkilerimizin önemini düşünmemize olanak verir.

Örneğin anne, birinci çocuk ve ikinci çocuk arasındaki ilişkiyi ele alalım.

İlk çocuk uzun süre annenin ilgisinin merkezinde olmuştur. İkinci çocuk doğduğunda bu konum değişir. Artık annenin ilgisi paylaşılmaktadır. İlk çocuk açısından ikinci çocuk yalnızca aileye katılan yeni bir birey değil, aynı zamanda sahip olduğu özel konumu tehdit eden bir rakiptir.

Çocuk şu duyguları yaşayabilir: Annemin sevgisini kaybediyor muyum? Artık eskisi kadar önemli değil miyim? Annemin ilgisini yeniden kazanmak için ne yapmalıyım? Diğer çocuğun sahip olduğu şeyi ben neden kaybediyorum?

Bu deneyimin yetişkin ilişkilerinde birebir tekrarlandığını iddia edemeyiz. Ancak bir insanın aşk ilişkisinde üçüncü bir kişiye karşı geliştirdiği rekabetin, seçilme ve özel olma ihtiyacının geçmiş ilişkilerle bağlantısı bulunabilir.

Âşık olunan kişinin evli olması, onun hayatında zaten birinin bulunması, bazı kişilerde rekabeti ve seçilme arzusunu daha da yoğunlaştırabilir. Bu durumda kişi yalnızca sevilmek istemez; diğerinin yerine geçmek, özel konuma ulaşmak, birinci olmak ister.

Bir başka örnek, anneyle kurulan ilişkide üçüncü kişinin varlığıdır. Çocuk, annesinin duygusal dünyasında kendisinden başka birinin de bulunduğunu deneyimler. Bu kişi baba olabilir veya çocuğun hayatındaki başka bir önemli yetişkin olabilir.

Çocuk üçüncü kişinin varlığını kendi değerinin azalması olarak mı algılar? Annenin ilgisini paylaşabilir mi? Annenin başka birine yakınlaşması terk edilme kaygısı yaratır mı? Yakınlığı korumak için rekabete mi girer, yoksa geri mi çekilir?

Yetişkinlikte evli birine âşık olan kişinin deneyiminde bazen benzer duygusal temalarla karşılaşabiliriz. Kişi, âşık olduğu insanın hayatında başka birinin bulunmasını kabul etmekte zorlanabilir. Fakat aynı zamanda o kişiden vazgeçemez. Bir taraftan yakınlık ister, diğer taraftan sürekli dışarıda kalma deneyimi yaşar.

Bir başka ihtimal de çocukluk döneminde bakım veren kişiyle kurulan ilişkide yakınlık ve uzaklık deneyimlerinin birbirine karışmış olmasıdır. Bazen çok yakınlık görmüş, bazen reddedilmiş, bazen ilgi görmüş, bazen ihmal edilmiş bir insanın yetişkinlikte belirsiz ve tutarsız ilişkileri tanıdık bulması mümkündür.

İnsan her zaman kendisine iyi gelen ilişkiye yönelmeyebilir. Bazen geçmişte aşina olduğu duygusal atmosferi yeniden üreten ilişkilere de çekilebilir.

Burada önemli bir psikodinamik düşünce ortaya çıkar: İnsan bazen geçmişte tamamlayamadığı bir ilişkiyi, yetişkinlikte başka bir insanla tamamlamaya çalışır. Ancak her tekrar iyileştirme amacı taşımaz. Bazen tekrar, eski çatışmanın yeniden üretilmesidir.

Nesne ilişkileri açısından bir başka önemli konu da bölme ve idealizasyondur.

Evli kişi eşini ve âşık olduğu kişiyi birbirinden çok farklı iki duygusal alana yerleştirir. Eş; sorumluluklar, gündelik hayat, sorunlar ve alışkanlıklarla temsil edilirken âşık olunan kişi; heyecan, arzu, anlaşılma, özgürlük ve ideal bir yaşamla temsil edilir.

Bu durumda kişi iki farklı insanla iki farklı duygusal ihtiyacını karşılıyor olabilir.

Ancak burada önemli bir tehlike vardır: Bir kişiyi gündelik hayatın bütün gerçeklikleriyle, diğerini ise henüz sınanmamış ideal bir ilişkiyle karşılaştırmak. Eş gerçek hayatın yükünü taşırken diğer kişi henüz o yüklerin dışında tutulmaktadır. Dolayısıyla karşılaştırma eşit koşullarda yapılmamaktadır.

Âşık olunan kişi de benzer bir idealizasyon yaşayabilir. Evli insanın kendisine gösterdiği ilgi onu özel ve seçilmiş hissettirebilir. Ancak ilişkinin gündelik hayat içerisinde nasıl yaşanacağı henüz sınanmamıştır.

Bütün bu yaklaşımları bir araya getirdiğimizde Bowen’ın aile sistemleri kuramındaki üçgenleşme kavramına ulaşırız.

Murray Bowen’a göre iki kişi arasındaki gerilim arttığında bu gerilim bazen üçüncü bir kişinin sisteme dâhil edilmesiyle düzenlenmeye çalışılır. Evlilikte çözülemeyen bir çatışma, başka bir insanla kurulan yakınlık üzerinden geçici olarak dengelenebilir.

Üçüncü kişi yalnızca yeni bir aşk nesnesi olmayabilir. Aynı zamanda evlilikte yaşanan gerilimden uzaklaşmanın, kendini yeniden değerli hissetmenin veya ilişki içerisindeki sıkışmışlığı aşmanın bir yolu hâline gelebilir. Onun yaşadığı konfor kuşkusuz evliliği de daha tatminkar hale getirecektir.