Şiddet Bir Hastalık Mı, Yoksa bir Sorumluluk Mu?

Şiddet Bir Hastalık mı, Yoksa Sorumluluk mu?

Şiddeti bir ruhsal hastalıkla açıklamak, çoğu zaman sormamız gereken soruyu unutturur:

 Bu davranışın sorumlusu kim?

Bir erkek eşine bağırdığında, onu aşağıladığında, tehdit ettiğinde ya da fiziksel şiddet uyguladığında benzer açıklamalarla karşılaşırız: Öfke kontrolü sorunu var. Çocukluğunda travmalar yaşamış. Psikolojik sorunları var. Kişilik bozukluğu var. Tedavi olması gerek. Vs.

Peki, bir erkeğin şiddet kullanmasını açıklamak için mutlaka bir hastalık mı aramalıyız?

Şiddet kullanan bir insanın ruhsal dünyasını anlamaya çalışmak elbette önemlidir. Fakat şiddeti yalnızca ruhsal bir sorunun belirtisi olarak ele aldığımızda, davranışın kendisini ve başkasına verdiği zararı ikinci plana atmış oluruz.

Üstelik bu yaklaşım, farkında olmadan şiddeti uygulayan kişiyi anlamaya çalışırken şiddete maruz kalan kişiyi açıklamanın dışına iter. Birinin neden şiddet uyguladığını araştırılırken, diğerinin ne yaşadığı gözden kaçırılır.

DSM şiddeti bir hastalık olarak mı tanımlıyor?

DSM Amerikan Psikiyatri Birliğinin yayınladığı ruhsal hastalıkları ve bozuklukları tanılamak için kullanılan el kitabıdır ve şu anda beşinci serisi kullanılmaktadır. (Diagnostic and Statistical Manual of Mental disorder DSM-5)

Psikiyatrik tanıların sınıflandırıldığı DSM’ye baktığımızda önemli bir ayrımla karşılaşırız. DSM-IV’te de, günümüzde kullanılan DSM-5-TR’de de şiddet kullanmak, tek başına bağımsız bir ruhsal bozukluk tanısı değildir.

Şiddet, bazı ruhsal bozukluklarda görülebilen bir davranıştır. Antisosyal kişilik bozukluğu, belirli dürtü kontrolü sorunları ve bazı başka klinik durumlar saldırgan davranışlarla ilişkili olabilir. Ancak buradan hareketle, şiddet kullanan herkesin ruhsal bir hastalığı olduğu sonucuna ulaşılmaz.

Örneğin antisosyal kişilik bozukluğu, yalnızca şiddet kullanmakla tanımlanmaz. Başkalarının haklarını ihlal etme, sorumsuzluk, aldatıcılık ve davranışlarının sonuçlarını önemsememe gibi daha geniş bir davranış örüntüsüyle ortaya çıkar.

Aralıklı patlayıcı bozukluk ise saldırgan dürtüleri kontrol edememeyle ve durumla orantısız saldırgan patlamalarla ilişkili ayrı bir tanıdır. Fakat bu tanı da her türlü şiddeti kapsamaz. Özellikle karşı tarafı korkutmak, denetlemek veya kendi isteklerine boyun eğdirmek amacıyla kullanılan şiddet öfke patlaması olarak değerlendirilmez.

Dolayısıyla klinik açıdan:

Şiddet bir hastalığın belirtisi olabilir; fakat şiddet davranışının varlığı, kendi başına bir hastalığın kanıtı değildir.

Öfke kontrolü ile şiddet aynı şey mi?

Şiddeti açıklarken sıklıkla öfke kavramına başvurulur. “Öfkeli erkek”, “öfkesini kontrol edemeyen erkek” ve “şiddet uygulayan erkek”; sanki aynı durumu anlatıyormuşuz gibi ele alınır.

Oysa bunlar birbirinden farklıdır.

Bir insan öfkelenebilir ama şiddet kullanmayabilir. Öfkesini ifade etmekte zorlanabilir ama karşısındaki insanın sınırlarına saygı gösterebilir. Öte yandan bazı insanlar, yalnızca öfke patlamaları sırasında değil, oldukça sakin oldukları zamanlarda da karşılarındaki kişiyi denetleyebilir, tehdit edebilir veya aşağılayabilir.

Eşinin kimlerle görüşeceğine karar vermek, telefonunu denetlemek, kıyafetine müdahale etmek, ekonomik kaynaklarını kontrol etmek ya da ayrılmak istediğinde onu tehdit etmek, yalnızca öfke yönetimi sorunu üzerinden açıklanabilecek davranışlar değildir.

Burada şiddetin ilişkide ne işe yaradığına bakmak gerek.

Kişi öfkesini düzenleyemediği için mi saldırganlaşıyor? Yoksa karşısındaki insanın davranışlarını belirlemek, onun kararlarını sınırlamak ve ilişki üzerindeki gücünü korumak için mi şiddete başvuruyor?

Elbette bu iki durum her zaman birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz. Öfke, dürtü kontrol sorunları ve denetleme isteği aynı kişide bir arada bulunabilir. Ancak bunları birbirinden ayırmadan yalnızca öfke kontrolüne odaklanmak, şiddetin önemli bir boyutunun gözden kaçırılmasına neden olur.

Erkek terapiye neden geliyor?

Bir başka mesele söz konusu erkeğin terapiye geliş nedenidir.

Erkekler terapiye daha çok ilişkilerini kaybetmemek için katılır. Partnerinin ısrarı üzerine görüşmeye gelir. İlişkinin devam etmesini ister ama kendi davranışlarını değiştirmesi gerektiğini kabul ediyor değildir. Şiddete başvuran erkeklerin büyük kısmı öfkesinde ya sorun görmez ya da görüyorsa da sorunun karşısındakinin kendisini ajite etmesinden kaynaklandığını düşünür. Davranışının nedenini karşısındakinde görür.

Bir insanın terapiye katılmayı kabul etmesi, değişime hazır olduğu anlamına gelmez. İlişkiyi kaybetmek istememesi de tek başına şiddet uyguladığı davranışların sorumluluğunu üstlendiğini göstermez.

Motivasyon bu şekilde gerçekleştiği için terapi ilerlemez, değişim yaratmaz ve çoğu zaman birkaç görüşmeyi geçmeden biter. İlişkisindeki kaygının yavaşlaması motivasyonu tamamen ortadan kaldırır. Dolayısıyla kadının talebiyle başlayan bu görüşmelerden değişim anlamında sonuç çıkmaz. 30 yıllık meslek hayatımda bir elin parmaklarını geçmez terapinin işe yaradığını gördüğüm vaka sayısı.

Şiddeti hastalık olarak görme eğilimi

Kişide şiddet davranışını açıklayan klinik bir bozukluk saptanmadığı sürece, şiddeti kişinin ilişkilerinde karşılaştığı bir sınır ihlali olarak ele almak gerekir. Çünkü kişisel sınırlar, ilişkilerin temel unsurlarından biridir. Ekonomik kaynaklarımız, kıyafetlerimiz, sosyal hayatımız, üçüncü kişilerle ilişkilerimiz ve bireysel kararlarımız konusunda nasıl sınırlar belirliyorsak, şiddet karşısında da benzer biçimde sınırların korunması gerekir. Şiddet en temel sınır ihlalidir.

“Bunu bana yapamazsın” diyebilmek, kişisel sınırların korunmasının önemli bir parçasıdır. Burada mesele, karşıdaki kişinin hangi hastalığa sahip olduğunu bulmak ya da tedavi edilmesini beklemekten önce, bu davranışın kişi için kabul edilemez olduğunu ortaya koyabilmektir.

Şiddeti tedavi edilmesi gereken bir sorun olarak tanımlamak, şiddete uğrayan kişinin kendi sınırlarını koruma sorumluluğundan uzaklaşmasına sebep olur. Bu noktada kişi kendi sınırlarını korumak yerine, bu sorumluluğu bir uzmana veya klinik bir tanıya devretmiş olur. Sanki karşısındaki kişi tedavi edildiğinde, kendisinin yaşadığı sınır ihlali de kendiliğinden ortadan kalkacakmış gibi bir beklenti oluşur.

Şiddet yaşanmasına rağmen ilişkinin devamı talep ediliyorsa: birbirinden farklı iki sorumluluk vardır. Şiddet uygulayan kişi kendi davranışından sorumludur; şiddete maruz kalan kişi ise kendi sınırlarını korumak ve güvenliğini sağlamak konusunda desteklenmelidir. Bu iki sorumluluk birbirinin yerine geçmez.

Sınır ihlalinin bir hastalık olarak tanımlanması, ilişkideki gerilimin dışarıya aktarılmasına neden olur. Kadın, yaşadığı şiddeti erkeğin hastalığı üzerinden anlamlandırır; erkek de davranışının sorumluluğunu kendi dışında bir nedene bağlayarak bu açıklamayı kabul edebilir. Böylece ilişkide yaşanması gereken yüzleşme, bir klinik soruna ve tedavi sürecine devredilir. Her iki taraf da bir ölçüde rahatlar; çünkü ilişkinin içinde ortaya çıkacak gerilim artık kendilerinin ele alması gereken bir mesele olmaktan çıkıp uzmanın çözmesi gereken bir sorun hâline gelmiştir.

Ancak bu rahatlama, sorunun çözüldüğü anlamına gelmez. İlişkide sınırların nerede başladığı, hangi davranışların kabul edilemez olduğu ve tarafların bu sınırları nasıl tanıyacağı konuşulmadığı sürece, ertelenen gerilim yeniden ortaya çıkar. Klinik bir sorun varsa elbette tedavi edilmelidir. Fakat tedavi, ilişkideki sorumlulukların ve kişisel sınırların yerini tutamaz.

Şiddet en temel sınır ihlali görülüp ilişki askıya alınmadığı sürece erkek bu davranışı değiştirmez. Yani “hem ilişki sürsün hem de bu sorun çözülsün”, bu mümkün değil. İlişki askıya alınır, erkek ister terapi görür ister kendisi bir yol bulur ve bu davranışını değiştirirse ilişkiye alan açılır. Değişim erkeğin susması, geri çekilmesi, öfkesini bastırması değil ifadesini değiştirmesidir. Yani kadın defalarca yaşanacak gerilimlerde erkeğin kendini bastırmadığını ama farklı bir dille öfkesini ifade ettiğini gördüğünde ve bunun kalıcı bir değişim olduğunu hissettiğinde ilişkiye alan açmalıdır….