Evli bir insan âşık olabilir mi?

Evli bir insanın başka birine âşık olabileceğini söylemek, ilk bakışta kabul edilmesi zor bir düşünce.. Çünkü evlilik, toplumsal olarak iki insanın birbirlerine bağlılıklarını ilan ettikleri, birlikte bir hayat kurmayı ve bu hayatı sürdürmeyi üstlendikleri bir ilişki biçimidir. Böyle bir ilişkinin içerisinde bulunan bir insanın başka birine âşık olması bir çelişki, sadakatsizlik, hatta kimi zaman patolojik bir bağlanma biçimi olarak değerlendirilir.

Peki gerçekten öyle mi? Bir insanın evli olması, başka birine âşık olmasını engeller mi? Aşk, yalnızca hayatında kimsenin bulunmadığı insanların yaşayabileceği bir duygu mudur? İnsan âşık olabilmek için önce özgür olmak zorunda mıdır?

Aşkın ortaya çıkmasıyla o aşk doğrultusunda davranmak, birbirinden farklı iki meseledir. İnsan kime karşı duygusal yakınlık geliştireceğini bilinçli olarak seçemez. Bir insanın başka birine âşık olması önceden verilmiş bir kararın sonucu değildir. Ancak bu duyguyla ne yapacağı, nasıl davranacağı, mevcut ilişkisine ve diğer insanlara karşı hangi sorumlulukları üstleneceği başka bir konudur.

* Aşkın medeni hâli olur mu? Bekâr birinin aşkıyla evli birinin aşkı arasında ne fark vardır?

Bir insan bekârken âşık olduğunda neler hisseder? Özler, heyecanlanır, onu görmek ister, onunla konuşmaktan mutluluk duyar, zihninde onunla ilgili hayaller kurar. Kendisini sevip sevmediğini merak eder, kıskanır, yakınlık arar, karşılık bulamadığında üzülür. Onunla bir gelecek hayal eder. Sevilme arzusu duyar, idealize eder.

Peki aynı insan evlendikten sonra başka birine âşık olduğunda bu duyguların hangisi değişir? Özlem başka bir özlem mi olur? Heyecan başka bir heyecan mı? Birini düşünmek, onunla karşılaşmayı istemek, sesini duymaktan mutlu olmak, onun tarafından sevilmeyi arzulamak evlilikten sonra başka bir psikolojik anlama mı bürünür?

Elbette evli insanın yaşadığı aşkın bağlamı farklıdır. Suçluluk, sadakat çatışması, sorumluluklar, gizlilik ve kaybetme korkusu bu deneyime eklenir. Ancak bunlar aşkın temel duygusal belirtilerini ortadan kaldırmaz.

Bir insanın medeni durumu değiştiğinde aşk yaşama kapasitesinin ortadan kalktığını düşünmek için psikolojik bir gerekçe yoktur.

Üstelik bekâr bir insanın duygusal dünyasının boş olduğunu düşünmek de gerçekçi değildir. Bekâr birinin zihninde geçmişten kalan bir sevgili, unutamadığı bir ilişki, karşılıksız bir aşk, yeniden bir araya gelme ihtimali veya hayatında duygusal olarak yer tutan başka biri bulunabilir. Ayrıca insanların zihinsel ve duygusal dünyaları, medeni durumlarından çok daha karmaşıktır.

Dolayısıyla bekâr birinin aşkını doğal ve gerçek, evli birinin aşkını ise baştan imkânsız veya patolojik kabul etmek, insanın duygusal dünyasını medeni durumuna indirgemek anlamına gelir.

Bekar ve evli arasındaki farklılık aşkı hissedebilme kapasitesinde değil, bu aşkın içerisinde bulunulan ilişkisel sorumluluklarda ve koşullardadır.

* Âşık olunan kişi neden güvenemez?

Kendisine âşık olduğunu söyleyen kişinin zaten bir eşi varsa, bu aşkın gerçekliğine nasıl güvenebilir?

“Beni sevdiğini söylüyor ama hayatında zaten birisi var. Ona nasıl güvenebilirim?”

“Bugün eşinden ayrılmayan biri, yarın benim için neyi göze alabilir?”

“Bana söylediği şeyleri eşine de söylüyor olabilir mi?”

“Ben onun hayatında gerçekten var mıyım, yoksa hayatının dışında tutulmuş bir duygu muyum?”

Âşık olunan kişi açısından bu sorular oldukça anlaşılırdır. Çünkü burada yalnızca aşkın varlığı değil, aşkın geleceği, güvenilirliği ve sürdürülebilirliği sorgulanmaktadır.

Kişi karşısındakinin duygusundan kuşku duymuyordur. Onun bu duygunun sorumluluğunu alabilme kapasitesinden kuşku duyuyordur.

Burada önemli bir ayrım var: Güvensizlik gerçekten aşkın kendisine mi, âşık olan kişinin karakterine mi, yoksa ilişkinin koşullarına mı yöneliktir?

* Üçleme

İnsanlık tarihi boyunca üçlemeler, dünyayı anlamlandırmanın önemli biçimlerinden biri olmuştur. Baba, anne ve çocuk; Tanrı, oğul ve kutsal ruh; geçmiş, şimdi ve gelecek; id, ego ve süperego gibi farklı üçlü yapılar, insanın dünyayı ve kendisini anlamlandırma biçimleri açısından dikkat çekicidir.

Elbette bu örneklerin hepsinin aynı kökenden geldiğini veya aynı işlevi taşıdığını söyleyemeyiz. Ancak ikili ilişkilerin ötesinde üçüncü bir figürün ortaya çıkmasının ne kadar önemli olduğunu görebiliriz.

Sosyolog Georg Simmel, ikili ilişki (dyad) ile üçlü ilişki (triad) arasındaki yapısal farklılık için: “İki kişilik ilişkide bütün ilişki yükü iki kişinin arasındadır. Üçüncü kişinin katılmasıyla yeni ilişki biçimleri ortaya çıkar. İki kişi birleşip üçüncüyü dışarıda bırakabilir, üçüncü kişi iki kişi arasındaki çatışmayı dengeleyebilir veya iki kişi arasındaki rekabet üçüncü kişi üzerinden şekillenebilir.” Der.

Evli birinin başka birine âşık olması durumunda da benzer bir dönüşüm yaşanır.

Bir diğer önemli yaklaşım René Girard’ın mimetik arzu kuramıdır. Girard’a göre insanın arzusu her zaman yalnızca arzu nesnesinden kaynaklanmaz; bazen başka bir insanın arzusu da bizim arzumuzu şekillendirir. Buna psikanalitik tanımla “arzunun arzulanması” denir.

Bu yaklaşımı aşk üçgenine taşıdığımızda ilginç sorular ortaya çıkar:

Âşık olunan kişinin zaten bir başkasına ait olması, ona duyulan arzuyu artırıyor olabilir mi? Bir insanın başka biri tarafından sevilmesi, onun değerini bizim gözümüzde yükseltebilir mi? Bazen insanın istediği şey yalnızca âşık olduğu kişi değil, onun hayatında diğer kişiden daha önemli bir yere sahip olmak olabilir mi? Bu soruların cevabına kim hayır diyebilir ki?

Bir aşk üçgeninde herkes sevilmek ister ama herkes aynı zamanda seçilmek ister. Oysa seçilmek, diğerinin seçilmemesi anlamına gelir.

* Üç kişi, üç farklı gerçeklik

Aşk üçgeninin en önemli özelliklerinden biri, üç kişinin aynı ilişkiyi yaşamamasıdır.

Evli kişi açısından bir tarafta kurulu hayatı, ortak geçmişi, sorumlulukları ve alışkanlıkları; diğer tarafta yeni bir duygusal deneyimi vardır. İki ilişkiyi birbirinden bağımsız tutmaya çalışırken kendi içinde bölünme yaşar.

Eş açısından ise kendisinin bilmediği bir ilişkinin varlığı söz konusudur. Belki evliliğinin sürdüğünü, her şeyin yolunda olduğunu düşünürken ilişkinin diğer tarafında başka bir duygusal gerçeklik yaşanmaktadır.

Âşık olunan kişi açısından ise kendisine duyulan aşkın gerçekliğini sorgularken aynı zamanda bir başkasının varlığıyla mücadele etmek söz konusudur. Sevilmek ister ama seçilmek de ister.

Burada evlilik ile aşkın farklı meşruiyet alanları olduğunu düşünmek gerekir.

Bir tarafta resmî olarak tanımlanmış ama duygusal açıdan zayıflamış olabilecek bir ilişki; diğer tarafta resmî bir statüsü olmayan ama duygusal açıdan son derece güçlü yaşanan bir ilişki vardır.

Peki hangisi daha gerçektir?

Bir başka önemli mesele de üçlü ilişkinin devam edebilmesidir. Her insan böyle bir ilişki biçiminin içerisinde kalmaz. Bir insan için eşinin başka birine âşık olması evliliğin derhal bitmesi anlamına gelebilir. Bir başkası bunu öğrense bile evliliğini sürdürmeyi tercih edebilir. Âşık olan kişi iki ilişkiyi bir arada sürdürmenin yarattığı çatışmaya dayanamayabilir. Âşık olunan kişi ise evli biriyle ilişki yaşamak istemediği için daha başlangıçta geri çekilebilir.

Dolayısıyla üçlü ilişkinin oluşması ve devam etmesi, yalnızca bir kişinin âşık olmasıyla açıklanamaz.

* Çocukluktan yetişkinliğe taşınan ilişkiler: Bağlanma, nesne ilişkileri ve üçgenleşme

Peki bazı aşk üçgenleri neden uzun süre devam eder? Üç kişi birbirlerinden kopmakta neden zorlanır? Bu ilişkilerin içerisinde herkesin farklı ihtiyaçları ve korkuları bulunabilir mi?

Kaygılı bağlanma eğilimi gösteren bir kişi seçilme, terk edilmeme ve sürekli güvence arayışı içerisinde olabilir. Kaçıngan bağlanma eğilimi gösteren bir kişi yakınlığı sürdürürken tam bağlılıktan kaçınabilir. Güvenli bağlanma ise belirsizliği konuşabilme, duygusal ihtiyaçları ifade edebilme ve gerektiğinde sınır koyabilme kapasitesiyle ilişkilidir.

Bu örüntüler aşk üçgenlerinde birbirlerini besleyen döngüler oluşturabilir.

Örneğin kaygılı bağlanan bir âşık olunan kişi, sürekli seçilmeyi beklerken kaçıngan bağlanan evli kişi tam bir yakınlıktan kaçınarak ilişkiyi belirsizlikte tutabilir. Bir tarafın daha fazla yakınlık talep etmesi, diğer tarafın daha fazla uzaklaşmasına neden olur. Uzaklaşma ise ilk tarafın kaygısını artırır.

Böylece ilişki kendi kendisini besleyen bir döngüye dönüşür.

Nesne ilişkileri kuramı açısından baktığımızda ise insanın geçmiş ilişkilerinden oluşmuş içsel nesne temsillerini yeni ilişkilere taşındığını görürüz. Melanie Klein ve Ronald Fairbairn gibi kuramcıların yaklaşımları, yetişkinlikteki ilişkilerimizi anlamlandırırken erken dönem ilişkilerimizin önemini düşünmemize olanak verir.

Örneğin anne, birinci çocuk ve ikinci çocuk arasındaki ilişkiyi ele alalım.

İlk çocuk uzun süre annenin ilgisinin merkezinde olmuştur. İkinci çocuk doğduğunda bu konum değişir. Artık annenin ilgisi paylaşılmaktadır. İlk çocuk açısından ikinci çocuk yalnızca aileye katılan yeni bir birey değil, aynı zamanda sahip olduğu özel konumu tehdit eden bir rakiptir.

Çocuk şu duyguları yaşayabilir: Annemin sevgisini kaybediyor muyum? Artık eskisi kadar önemli değil miyim? Annemin ilgisini yeniden kazanmak için ne yapmalıyım? Diğer çocuğun sahip olduğu şeyi ben neden kaybediyorum?

Bu deneyimin yetişkin ilişkilerinde birebir tekrarlandığını iddia edemeyiz. Ancak bir insanın aşk ilişkisinde üçüncü bir kişiye karşı geliştirdiği rekabetin, seçilme ve özel olma ihtiyacının geçmiş ilişkilerle bağlantısı bulunabilir.

Âşık olunan kişinin evli olması, onun hayatında zaten birinin bulunması, bazı kişilerde rekabeti ve seçilme arzusunu daha da yoğunlaştırabilir. Bu durumda kişi yalnızca sevilmek istemez; diğerinin yerine geçmek, özel konuma ulaşmak, birinci olmak ister.

Bir başka örnek, anneyle kurulan ilişkide üçüncü kişinin varlığıdır. Çocuk, annesinin duygusal dünyasında kendisinden başka birinin de bulunduğunu deneyimler. Bu kişi baba olabilir veya çocuğun hayatındaki başka bir önemli yetişkin olabilir.

Çocuk üçüncü kişinin varlığını kendi değerinin azalması olarak mı algılar? Annenin ilgisini paylaşabilir mi? Annenin başka birine yakınlaşması terk edilme kaygısı yaratır mı? Yakınlığı korumak için rekabete mi girer, yoksa geri mi çekilir?

Yetişkinlikte evli birine âşık olan kişinin deneyiminde bazen benzer duygusal temalarla karşılaşabiliriz. Kişi, âşık olduğu insanın hayatında başka birinin bulunmasını kabul etmekte zorlanabilir. Fakat aynı zamanda o kişiden vazgeçemez. Bir taraftan yakınlık ister, diğer taraftan sürekli dışarıda kalma deneyimi yaşar.

Bir başka ihtimal de çocukluk döneminde bakım veren kişiyle kurulan ilişkide yakınlık ve uzaklık deneyimlerinin birbirine karışmış olmasıdır. Bazen çok yakınlık görmüş, bazen reddedilmiş, bazen ilgi görmüş, bazen ihmal edilmiş bir insanın yetişkinlikte belirsiz ve tutarsız ilişkileri tanıdık bulması mümkündür.

İnsan her zaman kendisine iyi gelen ilişkiye yönelmeyebilir. Bazen geçmişte aşina olduğu duygusal atmosferi yeniden üreten ilişkilere de çekilebilir.

Burada önemli bir psikodinamik düşünce ortaya çıkar: İnsan bazen geçmişte tamamlayamadığı bir ilişkiyi, yetişkinlikte başka bir insanla tamamlamaya çalışır. Ancak her tekrar iyileştirme amacı taşımaz. Bazen tekrar, eski çatışmanın yeniden üretilmesidir.

Nesne ilişkileri açısından bir başka önemli konu da bölme ve idealizasyondur.

Evli kişi eşini ve âşık olduğu kişiyi birbirinden çok farklı iki duygusal alana yerleştirir. Eş; sorumluluklar, gündelik hayat, sorunlar ve alışkanlıklarla temsil edilirken âşık olunan kişi; heyecan, arzu, anlaşılma, özgürlük ve ideal bir yaşamla temsil edilir.

Bu durumda kişi iki farklı insanla iki farklı duygusal ihtiyacını karşılıyor olabilir.

Ancak burada önemli bir tehlike vardır: Bir kişiyi gündelik hayatın bütün gerçeklikleriyle, diğerini ise henüz sınanmamış ideal bir ilişkiyle karşılaştırmak. Eş gerçek hayatın yükünü taşırken diğer kişi henüz o yüklerin dışında tutulmaktadır. Dolayısıyla karşılaştırma eşit koşullarda yapılmamaktadır.

Âşık olunan kişi de benzer bir idealizasyon yaşayabilir. Evli insanın kendisine gösterdiği ilgi onu özel ve seçilmiş hissettirebilir. Ancak ilişkinin gündelik hayat içerisinde nasıl yaşanacağı henüz sınanmamıştır.

Bütün bu yaklaşımları bir araya getirdiğimizde Bowen’ın aile sistemleri kuramındaki üçgenleşme kavramına ulaşırız.

Murray Bowen’a göre iki kişi arasındaki gerilim arttığında bu gerilim bazen üçüncü bir kişinin sisteme dâhil edilmesiyle düzenlenmeye çalışılır. Evlilikte çözülemeyen bir çatışma, başka bir insanla kurulan yakınlık üzerinden geçici olarak dengelenebilir.

Üçüncü kişi yalnızca yeni bir aşk nesnesi olmayabilir. Aynı zamanda evlilikte yaşanan gerilimden uzaklaşmanın, kendini yeniden değerli hissetmenin veya ilişki içerisindeki sıkışmışlığı aşmanın bir yolu hâline gelebilir. Onun yaşadığı konfor kuşkusuz evliliği de daha tatminkar hale getirecektir.

Şiddet Bir Hastalık mı, Yoksa Sorumluluk mu?

Şiddeti bir ruhsal hastalıkla açıklamak, çoğu zaman sormamız gereken soruyu unutturur:

 Bu davranışın sorumlusu kim?

Bir erkek eşine bağırdığında, onu aşağıladığında, tehdit ettiğinde ya da fiziksel şiddet uyguladığında benzer açıklamalarla karşılaşırız: Öfke kontrolü sorunu var. Çocukluğunda travmalar yaşamış. Psikolojik sorunları var. Kişilik bozukluğu var. Tedavi olması gerek. Vs.

Peki, bir erkeğin şiddet kullanmasını açıklamak için mutlaka bir hastalık mı aramalıyız?

Şiddet kullanan bir insanın ruhsal dünyasını anlamaya çalışmak elbette önemlidir. Fakat şiddeti yalnızca ruhsal bir sorunun belirtisi olarak ele aldığımızda, davranışın kendisini ve başkasına verdiği zararı ikinci plana atmış oluruz.

Üstelik bu yaklaşım, farkında olmadan şiddeti uygulayan kişiyi anlamaya çalışırken şiddete maruz kalan kişiyi açıklamanın dışına iter. Birinin neden şiddet uyguladığını araştırılırken, diğerinin ne yaşadığı gözden kaçırılır.

DSM şiddeti bir hastalık olarak mı tanımlıyor?

DSM Amerikan Psikiyatri Birliğinin yayınladığı ruhsal hastalıkları ve bozuklukları tanılamak için kullanılan el kitabıdır ve şu anda beşinci serisi kullanılmaktadır. (Diagnostic and Statistical Manual of Mental disorder DSM-5)

Psikiyatrik tanıların sınıflandırıldığı DSM’ye baktığımızda önemli bir ayrımla karşılaşırız. DSM-IV’te de, günümüzde kullanılan DSM-5-TR’de de şiddet kullanmak, tek başına bağımsız bir ruhsal bozukluk tanısı değildir.

Şiddet, bazı ruhsal bozukluklarda görülebilen bir davranıştır. Antisosyal kişilik bozukluğu, belirli dürtü kontrolü sorunları ve bazı başka klinik durumlar saldırgan davranışlarla ilişkili olabilir. Ancak buradan hareketle, şiddet kullanan herkesin ruhsal bir hastalığı olduğu sonucuna ulaşılmaz.

Örneğin antisosyal kişilik bozukluğu, yalnızca şiddet kullanmakla tanımlanmaz. Başkalarının haklarını ihlal etme, sorumsuzluk, aldatıcılık ve davranışlarının sonuçlarını önemsememe gibi daha geniş bir davranış örüntüsüyle ortaya çıkar.

Aralıklı patlayıcı bozukluk ise saldırgan dürtüleri kontrol edememeyle ve durumla orantısız saldırgan patlamalarla ilişkili ayrı bir tanıdır. Fakat bu tanı da her türlü şiddeti kapsamaz. Özellikle karşı tarafı korkutmak, denetlemek veya kendi isteklerine boyun eğdirmek amacıyla kullanılan şiddet öfke patlaması olarak değerlendirilmez.

Dolayısıyla klinik açıdan:

Şiddet bir hastalığın belirtisi olabilir; fakat şiddet davranışının varlığı, kendi başına bir hastalığın kanıtı değildir.

Öfke kontrolü ile şiddet aynı şey mi?

Şiddeti açıklarken sıklıkla öfke kavramına başvurulur. “Öfkeli erkek”, “öfkesini kontrol edemeyen erkek” ve “şiddet uygulayan erkek”; sanki aynı durumu anlatıyormuşuz gibi ele alınır.

Oysa bunlar birbirinden farklıdır.

Bir insan öfkelenebilir ama şiddet kullanmayabilir. Öfkesini ifade etmekte zorlanabilir ama karşısındaki insanın sınırlarına saygı gösterebilir. Öte yandan bazı insanlar, yalnızca öfke patlamaları sırasında değil, oldukça sakin oldukları zamanlarda da karşılarındaki kişiyi denetleyebilir, tehdit edebilir veya aşağılayabilir.

Eşinin kimlerle görüşeceğine karar vermek, telefonunu denetlemek, kıyafetine müdahale etmek, ekonomik kaynaklarını kontrol etmek ya da ayrılmak istediğinde onu tehdit etmek, yalnızca öfke yönetimi sorunu üzerinden açıklanabilecek davranışlar değildir.

Burada şiddetin ilişkide ne işe yaradığına bakmak gerek.

Kişi öfkesini düzenleyemediği için mi saldırganlaşıyor? Yoksa karşısındaki insanın davranışlarını belirlemek, onun kararlarını sınırlamak ve ilişki üzerindeki gücünü korumak için mi şiddete başvuruyor?

Elbette bu iki durum her zaman birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz. Öfke, dürtü kontrol sorunları ve denetleme isteği aynı kişide bir arada bulunabilir. Ancak bunları birbirinden ayırmadan yalnızca öfke kontrolüne odaklanmak, şiddetin önemli bir boyutunun gözden kaçırılmasına neden olur.

Erkek terapiye neden geliyor?

Bir başka mesele söz konusu erkeğin terapiye geliş nedenidir.

Erkekler terapiye daha çok ilişkilerini kaybetmemek için katılır. Partnerinin ısrarı üzerine görüşmeye gelir. İlişkinin devam etmesini ister ama kendi davranışlarını değiştirmesi gerektiğini kabul ediyor değildir. Şiddete başvuran erkeklerin büyük kısmı öfkesinde ya sorun görmez ya da görüyorsa da sorunun karşısındakinin kendisini ajite etmesinden kaynaklandığını düşünür. Davranışının nedenini karşısındakinde görür.

Bir insanın terapiye katılmayı kabul etmesi, değişime hazır olduğu anlamına gelmez. İlişkiyi kaybetmek istememesi de tek başına şiddet uyguladığı davranışların sorumluluğunu üstlendiğini göstermez.

Motivasyon bu şekilde gerçekleştiği için terapi ilerlemez, değişim yaratmaz ve çoğu zaman birkaç görüşmeyi geçmeden biter. İlişkisindeki kaygının yavaşlaması motivasyonu tamamen ortadan kaldırır. Dolayısıyla kadının talebiyle başlayan bu görüşmelerden değişim anlamında sonuç çıkmaz. 30 yıllık meslek hayatımda bir elin parmaklarını geçmez terapinin işe yaradığını gördüğüm vaka sayısı.

Şiddeti hastalık olarak görme eğilimi

Kişide şiddet davranışını açıklayan klinik bir bozukluk saptanmadığı sürece, şiddeti kişinin ilişkilerinde karşılaştığı bir sınır ihlali olarak ele almak gerekir. Çünkü kişisel sınırlar, ilişkilerin temel unsurlarından biridir. Ekonomik kaynaklarımız, kıyafetlerimiz, sosyal hayatımız, üçüncü kişilerle ilişkilerimiz ve bireysel kararlarımız konusunda nasıl sınırlar belirliyorsak, şiddet karşısında da benzer biçimde sınırların korunması gerekir. Şiddet en temel sınır ihlalidir.

“Bunu bana yapamazsın” diyebilmek, kişisel sınırların korunmasının önemli bir parçasıdır. Burada mesele, karşıdaki kişinin hangi hastalığa sahip olduğunu bulmak ya da tedavi edilmesini beklemekten önce, bu davranışın kişi için kabul edilemez olduğunu ortaya koyabilmektir.

Şiddeti tedavi edilmesi gereken bir sorun olarak tanımlamak, şiddete uğrayan kişinin kendi sınırlarını koruma sorumluluğundan uzaklaşmasına sebep olur. Bu noktada kişi kendi sınırlarını korumak yerine, bu sorumluluğu bir uzmana veya klinik bir tanıya devretmiş olur. Sanki karşısındaki kişi tedavi edildiğinde, kendisinin yaşadığı sınır ihlali de kendiliğinden ortadan kalkacakmış gibi bir beklenti oluşur.

Şiddet yaşanmasına rağmen ilişkinin devamı talep ediliyorsa: birbirinden farklı iki sorumluluk vardır. Şiddet uygulayan kişi kendi davranışından sorumludur; şiddete maruz kalan kişi ise kendi sınırlarını korumak ve güvenliğini sağlamak konusunda desteklenmelidir. Bu iki sorumluluk birbirinin yerine geçmez.

Sınır ihlalinin bir hastalık olarak tanımlanması, ilişkideki gerilimin dışarıya aktarılmasına neden olur. Kadın, yaşadığı şiddeti erkeğin hastalığı üzerinden anlamlandırır; erkek de davranışının sorumluluğunu kendi dışında bir nedene bağlayarak bu açıklamayı kabul edebilir. Böylece ilişkide yaşanması gereken yüzleşme, bir klinik soruna ve tedavi sürecine devredilir. Her iki taraf da bir ölçüde rahatlar; çünkü ilişkinin içinde ortaya çıkacak gerilim artık kendilerinin ele alması gereken bir mesele olmaktan çıkıp uzmanın çözmesi gereken bir sorun hâline gelmiştir.

Ancak bu rahatlama, sorunun çözüldüğü anlamına gelmez. İlişkide sınırların nerede başladığı, hangi davranışların kabul edilemez olduğu ve tarafların bu sınırları nasıl tanıyacağı konuşulmadığı sürece, ertelenen gerilim yeniden ortaya çıkar. Klinik bir sorun varsa elbette tedavi edilmelidir. Fakat tedavi, ilişkideki sorumlulukların ve kişisel sınırların yerini tutamaz.

Şiddet en temel sınır ihlali görülüp ilişki askıya alınmadığı sürece erkek bu davranışı değiştirmez. Yani “hem ilişki sürsün hem de bu sorun çözülsün”, bu mümkün değil. İlişki askıya alınır, erkek ister terapi görür ister kendisi bir yol bulur ve bu davranışını değiştirirse ilişkiye alan açılır. Değişim erkeğin susması, geri çekilmesi, öfkesini bastırması değil ifadesini değiştirmesidir. Yani kadın defalarca yaşanacak gerilimlerde erkeğin kendini bastırmadığını ama farklı bir dille öfkesini ifade ettiğini gördüğünde ve bunun kalıcı bir değişim olduğunu hissettiğinde ilişkiye alan açmalıdır….

“Seni sevmiyorum ama seni kaybetmekten korkuyorum.”

İlk bakışta çelişkili görünen bu cümleyi ilişkilerin bitiş dönemlerinde sıkça duyarız. Hatta belki hepimiz, hayatımızın bir döneminde buna benzer bir cümlenin arkasına sığınmışızdır.

Bir ilişki bitiyordur ya da bitmek üzeredir. Ayrılığın yaratacağı acı yaklaşmaktadır. İnsan henüz o acıyla karşılaşmaya hazır değilse, kendisini korumak için ilişkinin ve karşısındaki kişinin değerini azaltmaya başlayabilir.

“Zaten onu sevmiyorum.”

“Benim için uzun zamandır bitmişti.”

“Aslında ona karşı bir şey hissetmiyorum.”

Bazen bunlar gerçekten doğrudur. Bazen ise insanın ayrılık acısıyla baş edebilmek için geliştirdiği bir savunmadır. Bağın değerini küçültürsek, kaybın acısının da azalacağını düşünürüz.

Fakat her “seni sevmiyorum” aynı yerden çıkmaz.

Bazen bu cümle yalnızca ayrılık acısından korunmanın yoludur. Bazense ilişkinin içinde daha derin bir narsistik bağlanma örüntüsünün üzerini örter.

Tam da burada ilginç bir soru ortaya çıkar:

İnsan sevmediğini düşündüğü birini neden kaybetmekten korkar?

Kişi gerçekten sevmiyorsa bunun iki cevabı vardır.

İlkinde insan, karşısındaki kişiyi kendi zihninde olduğundan daha büyük, daha özel, daha değerli bir yere koymuştur.

İlişkinin gerçekliği ile zihninde kurduğu kişi arasında fark vardır. Gerçek ilişkide ihtiyaçları karşılanmıyor, kendisini sevilmiş hissetmiyor, belki uzun zamandır mutsuzdur. Ayrılmak istemektedir.

Ama ayrılık gerçekten yaklaştığında başka bir düşünce ortaya çıkar:

“Ya onun gibi birini bir daha bulamazsam?”

İşte burada insanın kaybetmekten korktuğu şey yalnızca karşısındaki değildir.

Kendi zihninde idealize ettiği kişiyi kaybetmekten korkuyordur.

Çünkü o kişi yalnızca sevgili değildir. Aynı zamanda kişinin kendisi hakkında kurduğu bir takım düşüncelerin taşıyıcısıdır.

“Böyle bir insan beni seçti.”

“Böyle birinin hayatında yer aldım.”

“Böylesine özel birini bir daha bulamayabilirim.”

Böyle baktığımızda, ilişki yalnızca iki insan arasındaki bir bağ olmaktan çıkar; kişinin kendi değerini algılama biçiminin de bir parçası haline gelir.

Kişi karşısındakini kaybettiğinde yalnızca bir sevgiliyi değil, kendisi hakkında kurduğu bir değeri de kaybedecektir.

Bu nedenle bazen insanın ayrılmakta zorlanmasının nedeni, karşısındakini hâlâ sevmesi değil,

Onun gibisini bir daha bulamayacağına dair kaygıdır.

Fakat bunun tam tersi de söz konusudur.

Bu kez kişi karşısındaki insanı idealize etmiyor karşısındaki onu idealize ediyordur.

Onu çok seviyor, çok istiyor, onunla ilgileniyor, onu bırakmak istemiyor, ona kendisini değerli hissettiren bir ilgi ve sevgi sunuyordur.

Kişi ise bu ilişkinin içinde mutlu değildir.

Sevmiyordur.

Arzulamıyordur.

İlişkiyi sürdürmek istemiyordur.

Ama ayrılık yaklaştığında yine korku ortaya çıkar:

“Ya beni onun sevdiği gibi seven birini bir daha bulamazsam?”

Burada kaybedilmekten korkulan şey kişinin kendisi değil, onun idealizasyonudur, arzusudur.

Bu duygu, kişinin kendi değerini hissetmesini sağlayan bir ayna haline gelmiştir.

“Beni seviyor.”

“Beni istiyor.”

“Ben onun için önemliyim.”

“Beni böyle seven biri var.”

İlişkinin kendisi kişiye iyi gelmiyor olabilir; ama ilişki içinde aldığı sevgi, ilgi kişinin kendisini iyi hissetmesine hizmet ediyor olabilir.

Böyle bir durumda ayrılık yalnızca bir ilişkiyi sonlandırmak değildir.

Kişinin kendisi hakkında iyi hissetmesini sağlayan bir kaynağı da kaybetmesidir.

insan, kendilik değerini ve bütünlüğünü yalnızca kendi iç kaynaklarıyla değil, ilişkileri aracılığıyla da düzenler. Başka bir insan zaman zaman bizim için yalnızca sevdiğimiz ya da sevildiğimiz kişi değildir; kendimizi değerli, önemli, yeterli ve bütün hissetmemize yardımcı olan bir işlev de görür. Bu ilişkisel işlev, sağlıklı ilişkilerin de doğal bir parçasıdır. Ancak kişinin kendilik değerini düzenleyebilmesi büyük ölçüde karşısındaki kişinin ilgisine, hayranlığına, sevgisine ya da onu özel hissettirmesine bağlı hale geldiğinde, ilişki başka bir anlam kazanır.

O zaman insan sevmediği halde ayrılmakta zorlanır. Çünkü kaybetmekten korktuğu yalnızca karşısındaki insan değildir; o insanın sevgisi aracılığıyla kendisi hakkında hissettiği değerdir.

“Beni onun sevdiği gibi seven birini bir daha bulamazsam?”

Kaygısı bu noktada ortaya çıkar.

Birinde kişi,

“Onun gibisini bir daha bulamam.”

diye korkar.

Diğerinde,

“Beni onun sevdiği gibi seven birini bir daha bulamam.”

diye korkar.

İlkinde idealize edilen kişi önemlidir.

İkincisinde ise kişinin kendisini değerli hissetmesini sağlayan sevgi önemlidir.

Bu noktada “narsistik” ilişki biçimiyle karşı karşıya kalırız.

Narsistik bağlanma yalnızca kişinin kendisini çok sevmesi ya da bencil olması değildir. Bazen ilişki, kişinin kendi benlik değerini düzenleyebilmesinin bir aracıdır.

Karşısındaki insan onun için “öteki” olmaktan çıkar; kendi benliğini tamamlayan, doğrulayan, değerli hissettiren bir işleve sahip olur.

Bu nedenle ayrılık da olduğundan daha büyük bir tehdit gibi algılanır.

Kaybedilen yalnızca bir insan değildir.

Kişinin kendisi hakkında hissettiği şey de tehlikeye girmiştir.

Burada önemli bir ayrım daha vardır.

Bütün bunları yaşadığımızda gerçekten narsistik bir ilişki örüntüsünün içinde miyiz?

Yoksa ilişkiyi kaybetmenin acısından korunmak için “Seni zaten sevmiyorum” diyerek kendimize bir savunma mı kuruyoruz?

Bu ikisini birbirinden ayırmak kolay değildir.

Çünkü narsistik bir bağlanma örüntüsü ile ayrılık acısına karşı geliştirilen savunmanın düşünsel ve davranışsal süreçleri birbirine çok yakındır. Hatta bazen biri diğerinin üzerine kurulabilir.

İnsan gerçekten karşısındaki kişiyi idealize etmiş olabilir ve aynı zamanda onu kaybetmenin acısıyla karşılaşmamak için “onu seviyorum” diyebilir.

Ya da bir insan gerçekten kendisini seven kişiye narsistik olarak ihtiyaç duyuyor olabilir; fakat bunu görmek yerine yaşadığı korkuyu “Onu çok seviyorum” diye tanımlayabilir.

Belki de bu yüzden asıl soru şudur:

“Ben seni gerçekten sevmiyor muyum, yoksa seni kaybettiğimde kendim hakkında ne hissedeceğimden mi korkuyorum?”

Ve belki ayrılıkları zorlaştıran şey her zaman “sevginin bitmemesi” değildir…

]]> https://mustafatopkara.com/ihtimali-kaybetme-korkusu/ Wed, 30 Sep 2026 11:17:04 +0000 https://mustafatopkara.com/?p=2340  

Son yıllarda seanslarda giderek daha sık karşılaştığım, kadınlarda daha belirgin olan iki temel kaygı: Evlenememek ve çocuk sahibi olamamak.

İlk bakışta oldukça anlaşılır görünüyor.

“Ya evlenemezsem?”

“Ya çocuk sahibi olamazsam?”

Fakat artık bu kaygıların arkasında eskiden görmediğim ilginç bir durumla karşılaşıyorum.

Kişiye,

“Evlenmek istiyor musun?”

diye soruyorum.

Karşımdaki bazen duraksıyor, bazen “Evet” diyor.

Ama o “evet”in arkasında bir özlem, bir heyecan, bir hayal göremiyorum.

Sanki kişi evlenmek istediğini değil, evlenmesi gerektiğini söylüyor.

Aynı şey çocuk sahibi olmak konusunda da karşıma çıkıyor.

“Çocuk sahibi olmak istiyor musun?”

Bazen bir duraksama bazen de içinde arzu olmayan bir “evet” cevabı geliyor.

Peki bu ne demek?

Bir insanın evlenmek istemesi ile evlenememekten korkması, çocuk sahibi olmayı istemesiyle çocuk sahibi olmama korkusu arasında önemli bir fark vardır.

Birincisinde ortada bir arzu vardır.

İçinde bir özlem, bir yönelim vardır.

İkincisinde ise merkezde kaygı vardır.

Burada kişi evliliğe ya da çocuğa doğru hareket etmiyor yalnızca ihtimalden kaçınılmaktadır.

Ama peki,

Kişi gerçekten evlenmek ya da çocuk sahibi olmak istiyorsa ama yakınlıkla, bağlanmayla, özgürlüğünü kaybetmekle, incinmekle, reddedilmekle ya da ilişkinin getireceği sorumluluklarla ilgili korkular arzusuna ulaşmasını engelliyorsa bu nasıl anlaşılacak?

Arzu mu, kaygı mı?

Buraya kadar bakıldığında insanın kendisine şu soruyu sorması doğal:

“Ben aslında kaygı mı duyuyorum, yoksa bir arzum mu var?”

İstiyor muyum, yoksa korkuyor muyum?

Çocuk mu istiyorum, yoksa çocuk sahibi olamayacak olmaktan mı korkuyorum?

Kişiler bu kaygıya odaklandığında, soruların cevabını bulduğunda meselenin çözüleceğini düşünür.

Benim gördüğüm kadarıyla mesele o kadar basit değil.

Hatta bu soruya cevap bulmaya çalışmak, kişinin içinde bulunduğu kısır döngüyü daha da güçlendiriyor.

Çünkü kaygının kendisi, insanın kendisini anlamasını zorlaştıran bir durum yaratır.

İnsan kaygılandıkça kendisini daha çok anlamaya çalışır.

Daha çok düşündükçe daha fazla gerilir.

Gerilim arttıkça kendi duygularına ulaşması daha da zorlaşır.

Sonra yeniden düşünmeye başlar:

“Acaba gerçekten istiyor muyum?”

“Acaba korkuyor muyum?”

“Acaba toplumsal baskı mı?”

“Acaba biyolojik saat mi?”

“Acaba yalnız kalma korkusu mu?”

Ve böylece insan kendi içinde dönüp duran bir sorgulamanın içine girer.

Kaygıyı anlamaya çalışırken kaygının kendisini büyütür.

Bu noktada Nancy Chodorow’un annelik üzerine yaptığı psikanalitik çalışmaları dikkate alalım.

Chodorow, özellikle çocuk sahibi olmayı erteleyen kadınlarda, “bir gün çocuk sahibi olmak istiyorum” düşüncesinin yalnızca bilinçli bir tercih olarak ele alınamayacağını; annelik arzusu, yaşlanma ve zamanın geçişiyle ilgili bilinçdışı çatışmaların da bu sürecin içinde bulunabileceğini söyler.

Ona göre bazı durumlarda kadın, çocuk sahibi olma arzusuyla çocuk sahibi olma ihtimalini kaybetme korkusunu birbirinden ayırmakta zorlanabilir. Böylece “çok geç kalıyorum” kaygısı, henüz gerçekleşmemiş bir arzununkendisinden daha görünür hale gelebilir.

Bu nedenle bazen mesele yalnızca “Çocuk istiyor musun?” sorusunun cevabında değildir. Asıl mesele, kişinin kendi iç dünyasında annelik arzusunun, annelik ihtimalini kaybetme korkusunun ve zamanın geçmesiyle karşılaşmanın birbirine nasıl karıştığını anlayabilmesidir.

Kaygının başka bir işlevi olabilir

Ben terapi sırasında kişinin önüne bu soruyu koyup,

“Haydi bakalım, bunun arzu mu yoksa kaygı mı olduğunu bulalım”

diye çalışmayı doğru bir yaklaşım olarak görmüyorum.

Asıl mesele, kaygının kendisinin ne söylediğinden çok ne işe yaradığıdır.

Psikodinamik açıdan baktığımızda nevrotik kaygı çoğu zaman asıl çatışmanın kendisi değildir.

Kaygı, daha temel bir çatışmanın kişinin kendisi için daha güvenli ve daha kabul edilebilir bir alanda ifade edilme biçimi olarak ortaya çıkar.

Kişi için “Evlenemiyorum” demek, belki “Yalnız kalmaktan korkuyorum” demektir.

Belki “Hayatımın anlamını bulamıyorum” demektir .

Belki “Yakınlık istiyorum ama yakınlıktan korkuyorum” demektir belki de “Hayatımda ne istediğimi bilmiyorum” demektir.

“Evlenemeyeceğim.”

“Çocuğum olmayacak.”

Böylece çok daha derindeki bir karmaşa, kişinin üzerinde yüzleşmekten kaçınacağı somut bir probleme dönüşür.

Bu açıdan kaygı yalnızca rahatsız eden bir duygu değildir., bir işlevi vardır.

Burada terapinin yönü önem kazanır.

Kişinin “Ben gerçekten evlenmek istiyor muyum?” sorusunun cevabını bulmasına yardım etmek yerine, daha geriye gitmek gerekir.

Bu kaygı neden şimdi ortaya çıkıyor?

Bu kaygı kişide neyi mümkün kılıyor?

Neyi görünmez hale getiriyor?

Kişi bu kaygı sayesinde hangi duyguyla karşılaşmak zorunda kalmıyor?

“Çocuk sahibi olamayacağım” korkusu kişinin hayatında başka hangi çatışmanın üzerine yerleşmiş olabilir?

“Evlenemeyeceğim” düşüncesi hangi başka duygunun yerine geçmiş olabilir?

Bence terapi açısından asıl soru buradadır.

Çünkü kişinin kendi kaygısını çözmeye çalışması, her zaman onu kendi gerçeğine götürmez.

Tam tersine, kaygının etrafında daha fazla dönülmesine neden olur.

İlginç olan ise şudur:

Kişi kendi iç dünyasını tanımaya başladıkça, kaygının altında bulunan daha temel duygular görünür hale gelir.

Ve o zaman kaygı zaten kendiliğinden azalır ya da kişinin soruna bakış açısı değişir.

Bu nedenle terapide amaç, kişinin kendi iç dünyasını daha az kaygıyla görebileceği bir noktaya gelmesidir.

Bize öğretilen hayat

Çocukluğumuzdan itibaren çoğumuzun önüne kabaca bir hayat senaryosu konuyor:

Oku.

Bir meslek sahibi ol.

Çalış.

Evlen.

Çocuk sahibi ol.

Bir ev kur.

Hayatını tamamla.

Uzun yıllar boyunca bu senaryo yalnızca bir yaşam biçimi değil, aynı zamanda bir mutluluk projesi olarak sunuldu.

Sanki insan ancak bunları gerçekleştirdiğinde hayatını tamamlamış olacaktı.

Ben ve bende önceki kuşakların yaşama dair algısı/yorumu buydu.

Fakat dünya değişti.

İlişkiler değişti.

Kadınların ve erkeklerin yaşam biçimleri değişti.

Evlilik değişti.

İnsanların yalnızlıkla, birlikte yaşamayla ve bağlanmayla kurdukları ilişki değişti.

Buna rağmen eski hayat senaryosu halen zihinlerde yaşamaya devam ediyor.

Bugün bazı insanların yaşadığı bu kaygının önemli bir bölümü buradan geliyor olabilir.

Kişiler artık gerçekten ne istediğini değil, hayatının olması gerektiğini düşündüğü biçime ulaşıp ulaşamayacağınıdüşünmeye başlıyor.

Belki de bu kaygı, geçmişte öğrendiğimiz hayat anlamını terk ediyor olmanın ve yerine bir şey koyamamanın ya da koyduğumuzdan emin olamamanın kaygısıdır.

Ve belki de bu kaygı iç güdüsel olarak türümüze ihanet ettiğimizi hissediyor olmanın yarattığı suçluluktur…

Evlenmek Zorunda mıyız?

Kırklı yaşlarında, büyük bir fabrikada üst düzey yönetici olarak çalışan bir adamdı. Karşıma geçtiğinde oldukça kaygılı görünüyordu. Gözleri fal taşı gibi açılmış, oturduğu yerde duramıyor; bacak bacak üstüne atıyor, biraz sonra indiriyor, öne doğru eğiliyor, sonra geriye çekiliyor, elleriyle yüzüne buruşturuyor, sürekli hareket ediyordu.

Ne olduğunu, neden bu kadar gergin olduğunu sorduğumda, bir gün önce eşiyle birlikte doktora gittiklerini, doktor, eşinin yumurta rezervinin çok azaldığını ve çocuk sahibi olmasının çok zor olduğunu söylediğini anlattı.

“Gece hiç uyumadım” dedi.

Sürekli aynı düşüncenin etrafında dönüp durmuştu:

“Benim gerçekten çocuğum olmayacak mı?”

Yaklaşık yirmi dakika boyunca sözünü kesmeden dinledim. Yavaş yavaş sakinleşti. Konuşması yavaşladı, telaşı azaldı.

Sonra ona

“Peki, çocuk sahibi olmak istiyor musun?”

Diye sordum.

Şaşkınlık içinde bana baktı.

“Bilmiyorum” dedi.

Bu kısa cevap, aslında üzerinde konuştuğumuz konudan çok daha fazlasını anlatıyordu.

Adamın kaygısı yalnızca çocuk sahibi olup olamayacağıyla ilgili değildi. Belki de daha temel bir şeyle karşı karşıyaydı: Hayatının önemli bir bölümünde varlığı sorgulanmadan kabul edilmiş bazı şeylerin artık kesin olmadığını fark etmek.

Evlilik, çocuk, aile…

***

Giderek daha fazla insan evlenmiyor.

Daha doğrusu, evlenmeyi hayatın kaçınılmaz bir aşaması olarak görme düşüncesi giderek zayıflıyor.

Evlilik yaşı yükseliyor, evlenmeden birlikte yaşayanların sayısı artıyor, evliliklerin sürdürülmesi eskisi kadar bir zorunluluk olarak görülmüyor. İnsanlar artık yalnızca “Ne zaman evleneceksin?” sorusunu değil, “Neden evlenmek zorundayım?” sorusunu da soruyor.

Bu değişimi sadece aile kurumuna olan ilginin kaybolmasıyla açıklamak mümkün değil. Daha temel bir değişim yaşanıyor: İnsanlar hayatlarını nasıl yaşayacakları konusunda eskisine göre daha fazla seçenek görüyorlar. Evlilik, geçmişte olduğu gibi yetişkinliğe geçmenin zorunlu bir adımı olmaktan çıktı. İnsanlar evlenmeden de birlikte yaşayabiliyor, çocuk sahibi olabiliyor, ekonomik ve sosyal hayatlarını sürdürebiliyor, dostluklar ve farklı ilişki ağları içinde kendilerine ait bir yaşam kurabiliyorlar.

Buradaki şu soru ortaya çıkıyor:

Evliliğe olan ihtiyacımız mı azaldı, yoksa bağlanma biçimlerimiz mi değişiyor?

***

Evlenme isteğinin azalması, insanın yakınlığa, sevgiye, ait olmaya ve bir başkasına bağlanmaya duyduğu ihtiyacın ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Bence değişen şey, bağlanma ihtiyacının kendisi değil, bu ihtiyacın nasıl karşılanacağına ilişkin düşüncemiz.

Tam da bu nedenle, “İnsan evlenmeli mi?” sorusundan önce daha temel bir soruyu sormak gerek:

İnsan evlenmeye mi ihtiyaç duyar, yoksa bağlanmaya mı?

İnsan ilişki içinde insandır

İnsan doğduğu andan itibaren bir başkasına ihtiyaç duyar. Yaşamak için bakıma, gelişmek için ilişkiye, kendisini tanımak için başka insanların varlığına ihtiyacı vardır. İnsan, tek başına tamamlanmış bir varlık olarak dünyaya gelmez.

Bu nedenle insanı yalnızca biyolojik bir canlı olarak tanımlamak eksiktir. İnsan, ilişkiler içinde insan olur.

Dil, kültür, kimlik, aidiyet, sevgi, güven, hatta kendimize ilişkin düşüncelerimiz bile başkalarıyla kurduğumuz ilişkilerin içinde şekillenir. İnsan ilişkilerinin olmadığı bir dünyada biyolojik bedenler elbette var olabilir; fakat insan dediğimiz toplumsal ve psikolojik varlıktan, kültürden ve uygarlıktan söz etmek mümkün olmaz.

Bu nedenle insanın temel ihtiyacını aile kavramından önce bağlanma kavramıyla tanımlamak gerekir.

Çünkü aile, bağlanmanın tek biçimi değildir.

Bağlanmak bağımlı olmak değildir

Bağlanma sözcüğü zaman zaman bağımlılıkla karıştırılır.

Oysa bir başkasına ihtiyaç duymak ile bir başkasının varlığı olmadan ayakta duramamak aynı şey değildir.

Bağlanmak, kişinin kendi varlığından vazgeçmesi anlamına gelmez. Tam tersine, sağlıklı bir bağın içinde insan hem “Ben” diyebilir hem de “Biz” diyebilir.

Yakınlık ile bağımsızlık birbirinin karşıtı olmak zorunda değildir.

Belki sağlıklı bağlanmanın önemli özelliklerinden biri tam da budur: Yakınlaşabilmek ama kendini kaybetmemek.

Tam da bu noktada “aile bağımlılığı destekleyen yapısıyla” bugünün insanı tarafından sorgulanır durumda.

Herkes aynı biçimde bağlanmaz

Bağlanmanın kendisi evrensel bir ihtiyaçtır; fakat bağlanmanın biçimi herkes için aynı değildir.

Kimi insan için uzun süreli bir romantik ilişki temel bir ihtiyaçtır.

Kimi insan için dostluklar hayatının merkezindedir.

Kimi insan geniş bir sosyal çevre içinde kendisini ait hisseder.

Kimi insan için çocuklarıyla kurduğu ilişki belirleyicidir.

Bir başkası için mesleki veya yaratıcı bir topluluk hayatına anlam verir.

Bunların hiçbirini diğerinden daha “gerçek” bir bağ olarak düşünmek zorunda değiliz.

Üstelik aynı insanın hayatı boyunca bağlanma biçimi de değişebilir.

Gençlikte romantik ilişki çok daha merkezi olabilir. İlerleyen yaşlarda dostlukların, dayanışmanın, çocuklarla ilişkinin veya hayatı paylaşan insanların önemi artar. İnsan yaş aldıkça yalnızca ilişkilerinin sayısı değil, o ilişkilerden beklediği şeyler de değişir.

Dolayısıyla bağlanma ihtiyacını sabit bir kalıp içinde düşünmek yerine, hayatın farklı dönemlerinde farklı biçimler alan canlı bir ihtiyaç olarak görmek gerekir.

Değişen hayat, değişen bağlar

Üstelik yalnızca insanlar değil, toplum da değişir.

Çalışma biçimlerimiz, kentlerde yaşama şeklimiz, kadın ve erkek rollerine ilişkin düşüncelerimiz, evlilikten beklentilerimiz, çocuk sahibi olma kararlarımız, boşanma anlayışımız ve bireysellik kavramımız geçmişten oldukça farklı.

İnternet ve dijital iletişim de ilişkilerin biçimini değiştirdi. İnsanlar artık yalnızca aynı evde, aynı mahallede veya aynı şehirde yaşayan insanlarla bağ kurmuyor. Uzak mesafelerde yaşayan insanlarla yakın ilişkiler sürdürülebiliyor; ortak ilgi alanları etrafında hiç yüz yüze gelmeden topluluklar oluşabiliyor.

Romantik ilişkilerin biçimleri de çeşitleniyor. Heteroseksüel ilişkilerin yanında eşcinsel ilişkiler ve farklı cinsel yönelimlere sahip insanların kurduğu ilişkiler de insanın yakınlık, sevgi ve aidiyet ihtiyacının farklı iliş biçimleri içinde yaşanabileceğini gösteriyor.

Burada önemli olan, bu ilişkileri “doğru” veya “yanlış” bağlanma biçimleri olarak sınıflandırmamak;

insanın bağlanma ihtiyacının tek bir toplumsal kalıba sığmadığını görebilmektir.

Aile bağlanmanın garantisi değildir

Aileyi bağlanmanın doğal ve güvenli adresi olarak görmek de doğru değildir.

Çünkü aile, bağ kurmayı sağlayabildiği gibi bazı durumlarda bağ kurmayı zorlaştırır.

Aile içinde sevgi kadar suçluluk, dayanışma kadar baskı, yakınlık kadar kontrol de bulunur. “Biz bir aileyiz” düşüncesi bazen insanları birbirine yaklaştırırken bazen de bireyin kendisi olmasını, ayrışmasını ve kendi ilişkilerini kurmasını zorlaştırır, bu yönüyle insanın bağımlılık geliştirmesini derinleştirir.

Böyle durumlarda aile, bağlanmanın taşıyıcısı olmaktan çıkıp bağlanmayı biçimlendiren ve hatta zaman zaman sınırlayan bir yapıya da dönüşebilir.

***

İnsanı anlamaya çalışırken aileyi merkeze koymak yerine bir adım geriye çekilip daha temel bir soruyu sormak gerek:

İnsan kime ait?

İnsan bazen bir kişiye, bazen birkaç kişiye, bazen bir dostluğa, bazen bir topluluğa, bazen yaptığı işe, bazen de bütün bunların oluşturduğu bir ilişki ağına bağlanır.

İnsanın ihtiyacı bir “aileye sahip olmak” değildir.

İnsanın ihtiyacı bağ kurmaktır.

Ve belki de hayatın temel meselesi, hangi aileyi kuracağımızdan önce, nasıl bağlanacağımızı ve hayatımızda hangi bağların bize gerçekten iyi geldiğini öğrenmektir.

]]> https://mustafatopkara.com/grup-terapi/ Sun, 13 Sep 2026 06:03:44 +0000 https://mustafatopkara.com/?p=2333

GRUP TERAPİ

Kendimizi ilişkiler içinde tanırız

Kendimiz hakkında bildiklerimizin önemli bir bölümünü başkalarıyla kurduğumuz ilişkiler içinde öğreniriz.

Nasıl yakınlık kuruyoruz?
Ne zaman geri çekiliyoruz?
Kırıldığımızda ne yapıyoruz?
Reddedildiğimizde nasıl tepki veriyoruz?
Anlaşılmadığımızı düşündüğümüzde nasıl davranıyoruz?

Bunlar yalnızca düşünerek fark edebileceğimiz şeyler değildir. Bazen kendimizi görebilmek için başka insanlarla birlikte olmamız gerekir.

Grup, ilişkilerimizin küçük bir modelidir

Grup terapisi, yalnızca yaşadıklarımızı anlatıp başkalarını dinlediğimiz bir yer değildir.

İnsanlarla kurduğumuz ilişkilerin bazıları, farkında olmadan grup içinde de ortaya çıkar. Yakınlaşma, uzaklaşma, öfkelenme, sessiz kalma, onay arama, kendini geri çekme ya da kontrol etme gibi ilişki biçimlerimizi burada daha yakından görebiliriz.

Böylece yalnızca “Benim sorunum ne?” sorusuna değil, “Ben ilişkilerimde nasıl biriyim?” sorusuna da bakabiliriz.

Kendimizi başkalarının gözünden görebiliriz

Kendimizi çoğu zaman kendi gözümüzden değerlendiririz.

Oysa başkalarının bizi nasıl gördüğünü, onlarda nasıl bir duygu uyandırdığımızı ve davranışlarımızın nasıl karşılık bulduğunu görmek kendimiz hakkında bambaşka bir bilgi verir.

Grupta farklı insanların bakışlarıyla karşılaşmak, kendimizle ilgili daha önce fark etmediğimiz yönleri görmemize yardımcı olabilir.

Geçmiş, bugünkü ilişkilerimizin içinde yaşamaya devam eder

Çocuklukta ve ilk ilişkilerimizde öğrendiğimiz bazı ilişki biçimleri, yetişkinlikte de farkında olmadan devam edebilir.

Kime güveniyoruz?
Kimden ne bekliyoruz?
Yakınlık bize ne hissettiriyor?
Hayal kırıklığı yaşadığımızda ne yapıyoruz?

Geçmişi yalnızca hatırlamak değil, onun bugünkü ilişkilerimizde nasıl yeniden ortaya çıktığını görmek önemlidir.

Grup, bu bağlantıları canlı ilişkiler içinde fark edebilmemiz için önemli bir alan sunar.

Fark etmekten öte, başka türlü ilişki kurmayı deneyebiliriz

Bir şeyi anlamak her zaman onu değiştirmeye yetmez.

Bazen bildiğimiz halde aynı şeyleri tekrar ederiz. Aynı tür ilişkilerin içinde bulur, benzer çatışmaları yaşar, benzer biçimde uzaklaşır ya da yakınlaşırız.

Grup terapisi, kişinin bunları fark etmesinin yanında, başka türlü ilişki kurmayı deneyebilmesine, davranışlarını değiştirmesine olanak da sağlar.

Çünkü değişim yalnızca kendimizi anlamakla değil, ilişkiler içinde yeni bir deneyim yaşayabilmekle de mümkün olur. Grup içinde yaşanacak bir davranış değişimi kaçınılmaz olarak gündelik yaşamda da bir değişimi mümkün kılar…

]]> https://mustafatopkara.com/beni-yalniz-birakin-ama-gitmeyin/ Mon, 07 Sep 2026 09:01:34 +0000 https://mustafatopkara.com/?p=2328

Yalnız yaşamak özgürlük, yalnız ölmek neden trajedi?

Serhat Kılıç’ın ölüm haberini okuduğumda, beni ölümünün kendisinden çok başka bir şey düşündürdü: “Yalnız öldü.”

Bu cümle neden bu kadar ağır geliyor bize?

Bir insanın evinde, kimse tarafından fark edilmeden günler sonra bulunması neden ölümün kendisinden daha ürpertici bir görüntü yaratıyor?

Serhat Kılıç’ın hayatı ve ölümü hepimizin hayatına dokunan büyük bir soruyu önümüze getiriyor:

İnsan gerçekten yalnız ölmekten mi korkar?

Yoksa korktuğumuz şey başka bir şey mi?

*

Yalnız yaşamak neden özgürlük oldu?

Modern insanın en büyük kazanımlarından biri, kuşkusuz bireysel özgürlük alanının genişlemesidir.

İnsan artık istemediği bir evliliği sürdürmek zorunda değil. İstemediği bir ilişkinin içinde kalmak zorunda da değil. Ekonomik olarak bağımsızlaşabiliyor, kendi evinde yaşayabiliyor, kendi hayatının kararlarını kendisi verebiliyor.

Eskiden toplumsal zorunluluk olan birçok şey bugün bireysel tercihe dönüştü.

Evlilik yapmak zorunda değiliz.

Çocuk sahibi olmak zorunda değiliz.

Aynı evde yaşamak zorunda değiliz.

Hatta bir ilişkiyi sürdürmek için bile her zaman aynı mekânı paylaşmak zorunda da değiliz.

Bütün bunlar önemli özgürlükler.

Fakat özgürlükle birlikte başka bir şey de ortaya çıktı:

Yalnız yaşamak giderek daha sıradan hale geldi.

Peki o zaman neden “yalnız öldü” cümlesi hâlâ bizi bu kadar sarsıyor?

Çünkü, yalnız yaşamak ile yalnız ölmek aynı şey değil.

Yalnızlık başka, terk edilmek başka

Bir insan yalnız kalmayı isteyebilir.

Kapısını kapatabilir.

Telefonunu kapatabilir.

Kimseyi görmek istemeyebilir.

Kendi dünyasına çekilebilir.

Bunda hiçbir sorun yok.

Hatta insanın kendisiyle kalabilmesi, bir yanıyla ruhsal olgunluğun göstergesidir.

Ama yalnız kalmakla terk edilmek arasında büyük bir fark var.

Yalnızlık seçilebilir. Terk edilmek seçilmez.

Bir insan “Beni yalnız bırakın” diyebilir.

Ama bu, “Beni unutun” demek değildir.

Donald Winnicott, insanın “tek başına olabilme kapasitesi”nden söz ederken bunun paradoksal biçimde başka bir insanın varlığına dayandığını söyler:

“The basis of the capacity to be alone is the experience of being alone while someone else is present.”: insanın tek başına olabilme kapasitesinin temelinde, başka biri varken yalnız olmayı deneyimlemek vardır.

İlk bakışta çelişkili gibi görünüyor.

Nasıl olur da yalnız kalabilmek için bir başkasına ihtiyaç duyarız?

Oysa sağlıklı yalnızlığın sırrı tam olarak budur.

İnsan yalnız kalmayı, hiç kimseye ihtiyaç duymayarak öğrenmez.

Bir başkasının varlığına güvenebildiği için yalnız kalabilir.

Yanında kimse olmasa bile terk edilmediğini hissedebilir.

Bir ilişki içinde kendisini kaybetmeden kendi başına durabilir.

Olgun yalnızlık; ilişkilerin yokluğundan değil, güvenli ilişkilerin içselleştirilmesinden doğar.

Beni yalnız bırakın, ama gitmeyin

İnsanın ölümle karşılaştığında yaşadığı çelişki burada başlar.

Ölüm, insanın hayatında kontrol edemediği en büyük olay.

Bu nedenle insan son döneminde bile kendi ölümünü kendisine ait kılmak isteyebilir.

Kimsenin onu görmesini istemeyebilir (benim gibi).

Konuşmak istemeyebilir.

Kalabalıktan uzaklaşmak isteyebilir.

Hatta son anını kendi mahremiyeti içinde yaşamak isteyebilir.

Bunda anlaşılmaz bir şey yok.

Fakat ölümünü yalnız yaşamak istemek ile hayatından bütün ilişkileri çıkarmak istemek aynı şey değildir.

İnsan ölümünü kontrol etmek isteyebilir.

Ama ölümün içinde terk edilmiş olmak istemeyebilir.

İşte belki de insanın en tuhaf cümlesi burada ortaya çıkar:

“Beni yalnız bırakın, ama gitmeyin.”

Beni kendi halime bırak.

Ama beni unutma.

Kapımı çalma.

Ama kapımın ardında olup olmadığımı merak et.

Bana alan bırak.

Ama yokluğumu fark edecek kadar yakınımda ol.

Kuşkusuz bu, insan ruhunun en temel paradokslarından biri.

Ölümün kendisinden çok tanıksızlık

“Yalnız öldü” dediğimizde aslında bizi sarsan şey yalnızca ölüm değil.

Tanıksızlıktır.

Bir insanın son anında kimsenin yanında olmaması, ölüme başka bir anlam kazandırır.

Ölüm tek başımıza deneyimlediğimiz bir olay. Hiç kimse sizin yerinize ölemez.

Fakat ölümün bireysel olması, ölümün ilişkisiz olması gerektiği anlamına gelmez.

Belki de insanı bu kadar ürküten, insanın ölürken yanında kimsenin olmaması değil;

o anda kimsenin onun öldüğünü bilmemesidir.

Belki de Serhat Kılıç’ın ölümünün ardından duyduğumuz sarsıntının bir nedeni de bu.

Onun ölümüne bakarken, farkında olmadan kendi ölümümüzün ihtimaline bakıyoruz.

Modern insanın paradoksu

Modern insan uzun zamandır bağımlılıktan kurtulmaya çalışıyor.

Kimseye mecbur olmamak istiyor.

Kendi parasını kazanmak, kendi evinde yaşamak, kendi kararlarını vermek, gerektiğinde ilişkisini bitirebilmek istiyor.

Çok anlaşılır istekler.

Fakat insanı bağımlılıktan kurtarmakla insanı bağdan kurtarmak aynı şey değil.

Bu nedenle modern insanın önündeki yeni soru şu:

Kimseye mecbur olmadan yaşayabiliriz; peki kimseye ihtiyaç duymadan yaşayabilir miyiz?

Çünkü hastalıkta bir başkasına ihtiyaç duyabiliriz.

Yaşlılıkta duyabiliriz.

Korktuğumuzda duyabiliriz.

Yas tuttuğumuzda duyabiliriz.

Ve ölümün eşiğinde belki daha da fazla duyabiliriz.

Bunun bizi yeniden geleneksel aileye dönmeye zorlaması gerekmiyor.

Çünkü eski aile yapısının içinde de baskı, eşitsizlik, zorunluluk ve mutsuzluk vardı.

Mesele aileyi kutsamak değil.

Mesele bağı korumak.

Aile değil, bağ

Belki geleceğin asıl meselesi aileyi kurtarmak olmayacak.

Çünkü aile değişiyor.

Evlilik biçimleri değişiyor.

Birlikte yaşama biçimleri değişiyor.

İnsanlar daha uzun süre yalnız yaşayabiliyor.

Boşanabiliyor.

Yeniden ilişki kurabiliyor.

Bütün bunlar insanın özgürlüğünü genişleten değişimler.

Fakat bütün bu değişimlerin içinde kaybetmememiz gereken bir şey var:

Bağ kurma kapasitemiz.

Bir insanın hayatımızda bir yerinin olması.

Bizim de bir başkasının hayatında bir yerimizin olması.

Birinin bizi merak etmesi.

Birinin sesimizi duymak istemesi.

Birinin yokluğumuzu fark etmesi.

Birinin gerektiğinde kapımızı çalması.

İnsanın asıl ihtiyacı sürekli yanında birilerinin bulunması değil,

Bir başkasının hayatında bir karşılığının olduğunu bilmektir.

İnsan yalnız ölmek isteyebilir

Sorumuza geri dönelim:

İnsan gerçekten yalnız ölmek ister mi?

Bazısı ister, bazısı istemez…

Ama insanın kaçınılmaz olarak ihtiyaç hissettiği şey,

Birine bağlıyken de kendisi olarak kalabilmektir.

Bu yüzden insanın ölüm karşısındaki en insani cümlesi şudur:

Beni yalnız bırakın.

Ama gitmeyin.

İnsan Neden Seçilmeye İhtiyaç Duyar?

İnsan bazen sevildiği için değil, sevilebilir olduğunu kendisine kanıtlamak için sevilmek ister.

İlk bakışta bu cümle bir çelişki gibi görünebilir. Çünkü insanın kendisini isteyen biri varsa, aradığı şey zaten oradadır: İsteniyordur. Bir başkası onu seçmiş, arzulamış, önemsemiş, onunla birlikte olmak istemiştir.

Ama bazı ilişkilerde asıl mesele tam da burada başlar.

Kişi, karşısındaki insanı gerçekten arzulamasa, ona âşık olmasa, onunla ilgili güçlü bir tutku hissetmese bile, onun kendisine yönelttiği yoğun ilgiden büyük bir haz alabilir. Çünkü karşı tarafın ilgisi, kişinin kendi değeriyle ilgili bir duyguyu harekete geçirir:

“Beni istiyor. Demek ki ben istenebilir biriyim.”

İlişkinin kendisi değil, ilişkinin kişiye kendisi hakkında söylediği şey önem kazanmaya başlar.

Burada “değer transferi” dediğim bir ilişkisel mekanizma ortaya çıkar.

Bir insanın elinde başkasına değer verebilme, onu seçebilme, onu arzulayabilme, onu diğerlerinden ayırabilme gücü vardır. Kişi bu gücü bir başkasına yönelttiğinde, karşı taraf bunu kendi değerinin bir göstergesi olarak yaşayabilir.

“Beni seçti.”

“Beni istiyor.”

“Beni diğerlerinden farklı görüyor.”

“Beni önemli buluyor.”

Karşı tarafın bu seçimi, kişinin kendisine verdiği bir değere dönüşür.

Fakat bunun bir başka biçimi daha vardır.

Bu kez kişi karşısındakini idealize eder. Onu başarılı, güzel, zengin, entelektüel, güçlü, çekici, toplum tarafından beğenilen ya da ulaşılması güç biri olarak görür. O kişinin sahip olduğu değer, kişinin gözünde büyür. Sonra o çok değerli insan kendisini seçtiğinde, kişinin zihninde başka bir denklem kurulur:

“Benim bu kadar değerli bulduğum biri beni seçiyorsa, demek ki ben de seçilmeye değer biriyim.”

İlkinde insan, kendisine yöneltilen arzudan değer alır.

İkincisinde, arzuladığı ve idealize ettiği kişinin kendisini seçmesinden değer alır.

Yönleri farklıdır ama ikisinin de ortak bir tarafı vardır:

Kişi kendi değerini kendi içinde taşımak yerine, onu ilişkinin içinde dolaşıma sokmaktadır.

Peki insan neden buna ihtiyaç duyar?

Belki de mesele sandığımız kadar basit değildir.

“İnsan özdeğerini arıyor” deriz. Ama özdeğer nedir?

Bir duygu mudur? Bir düşünce midir? Kişinin kendisi hakkındaki kalıcı bir değerlendirmesi midir?

Belki de burada daha temel bir şey vardır.

Kişi aslında “değerli olmak” istemiyor olabilir. Belki değersiz olabileceğine ilişkin bir kaygıdan kurtulmaya çalışıyordur.

Bu ikisi birbirinden çok farklıdır.

Bir insan “Ben değerliyim” duygusunu arıyor gibi görünürken, bilinçdışında çok daha eski bir soruyu yeniden soruyor olabilir:

“Ben gerçekten önemli miyim?”

“Beni seçerler mi?”

“Ben başkasının arzusu için yeterli miyim?”

“Beni bırakırlar mı?”

“Benden daha iyisini bulurlar mı?”

Bu soruların kökeni yetişkin ilişkilerinde değil, insanın ilk ilişkilerinde aranabilir.

Çocuk için annenin bakışı yalnızca sevgi değildir. Çocuk, annenin yüzünden kendi dünyadaki yerini okumaya çalışır.

“Annem beni görüyor mu?”

“Ben onun için önemli miyim?”

“Beni seçiyor mu?”

“Benimle ilgileniyor mu?”

“Beni kaybetmeyi umursar mı?”

Çocuk bir davranışta bulunur. Anne memnun olur. Çocuk rahatlar.

Fakat çocuk burada her zaman “Ben değerliyim” sonucunu öğrenmeyebilir.

Bazen öğrendiği şey daha farklıdır:

“Böyle yaptığımda annem beni seviyor.”

Bu çok önemli bir ayrımdır.

Çünkü değer, kişinin içinde sabitlenen bir deneyim olmaktan çıkıp bir davranışın ardından gelen onaya bağlanabilir.

Çocuk bir şey yapar.

Anne onaylar.

Çocuk rahatlar.

Sonra rahatlama azalır.

Çocuk yeniden bir şey yapar.

Anne yeniden onaylar.

Ve böylece farkında olmadan bir döngü oluşur:

Kaygı → davranış → onay → rahatlama → yeniden kaygı.

Burada davranışın amacı yalnızca annenin sevgisini kazanmak değildir.

Asıl amaç, kaygıyı yatıştırmaktır.

Bu nedenle bunu yalnızca “sevgisiz bir anne” hikâyesi olarak açıklamak doğru olmaz. Anne gerçekten ilgisiz olabilir; duygusal olarak erişilemez olabilir; yeni doğan kardeş nedeniyle çocuğa ayırdığı dikkat değişmiş olabilir; kendi sorunları nedeniyle çocuğun ihtiyaçlarını yeterince karşılayamıyor olabilir. Fakat bazen nesnel olarak seven bir annenin yanında bile çocuk, ilişkinin sürekliliğine ilişkin yeterli bir güven geliştiremeyebilir.

Mesele annenin “kötü” olması değildir.

Mesele çocuğun, “Ben önemliyim ve bu önemim süreklidir” duygusunu yeterince güvenli biçimde kurup kuramadığıdır.

Yetişkinlikte aynı düzenek başka bir sahnede yeniden kurulabilir.

Çocuk:

“Annem beni seviyor mu?”

Yetişkin:

“Beni istiyor mu?”

Çocuk:

“Annem için önemli miyim?”

Yetişkin:

“Onun için özel miyim?”

Çocuk:

“Annem beni seçiyor mu?”

Yetişkin:

“Beni diğerlerinin arasından seçer mi?”

Çocuk:

“Sevgisini kaybedebilir miyim?”

Yetişkin:

“Benden daha güzel, daha başarılı, daha çekici birini bulabilir mi?”

Böylece geçmişteki ilişkinin kendisi değil, ilişkisel düzenek yetişkinliğe taşınır.

Artık anne yoktur.

Ama annenin bakışının yerine sevgilinin bakışı geçer.

Onayın yerine arzu geçer.

Seçilmenin yerine flört geçer.

Çocuğun yaptığı davranışın yerine yetişkinin kendisini çekici, başarılı, ilginç, ulaşılmaz ya da özel kılma çabası geçer.

Değişen kişiler ve davranışlardır.

Sorunun kendisi değişmemiştir:

“Beni seçiyor musun?”

Çünkü sen seçiyorsan, ben önemliyim.

Sen istiyorsan, ben istenebilirim.

Sen beni idealize ediyorsan, ben değerliyim.

Fakat tam burada çok önemli bir paradoks ortaya çıkar.

Kişinin amacı kendisinin istenebilir olduğunu kanıtlamaksa, zaten karşısında onu isteyen biri vardır.

Daha neye ihtiyaç vardır?

İşte sorun burada başlar.

Çünkü kişi aslında “Beni isteyen biri var” bilgisini değil, “Ben istenebilir biriyim” duygusunu aramaktadır.

Oysa bunlar aynı şey değildir.

“Beni isteyen biri var” dışarıdaki bir gerçektir.

“Ben istenebilir biriyim” ise kişinin kendisi hakkında oluşturduğu bir benlik deneyimidir.

Kişi ikincisini içeride kuramıyorsa, birincisini tekrar tekrar aramak zorunda kalır.

Bir kişi onu ister.

Rahatlar.

Kendisini değerli hisseder.

Bir süre sonra bu duygu azalır.

Yeni birinin ilgisi ortaya çıkar.

Yeniden rahatlar.

Sonra bir başkasının seçimi gerekir.

Sonra bir başkasının hayranlığı.

Sonra bir başkasının arzusu.

Böylece kişi farklı insanlardan farklı değerler toplamıyor olabilir.

Aynı değeri yeniden yeniden üretmeye çalışıyor olabilir.

Bu yüzden dışarıdan alınan değer hiçbir zaman yeterli olmaz.

Çünkü alınan şey kalıcı bir değer değil, değerli olma hissinin geçici bir rahatlamasıdır.

Burada “değer transferi”nin en önemli özelliği ortaya çıkar.

Değer transferi kişiye değer kazandırmaz.

Kişiye değerli hissettirir.

Ve bu ikisi arasında büyük bir fark vardır.

Bir insanın sana hayran olması senin değerini yaratmaz.

Seni seçmesi senin seçilebilirliğini mutlak olarak kanıtlamaz.

Seni arzulaması, herkes tarafından arzulanan biri olduğunun kanıtı değildir.

Senin idealize ettiğin birinin seni seçmesi de senin onun sahip olduğu değerden otomatik olarak pay aldığın anlamına gelmez.

Bunların hepsi yalnızca belli bir anda, belli bir insanın gözünde gerçekleşen ilişki deneyimleridir.

Ama kişi bunları kendi benliği hakkında kesin bir kanıta dönüştürmeye çalıştığında, ilişkinin içine başka bir görev yüklenmiş olur:

“Bana kendimi değerli hissettir.”

İlişkinin amacı artık karşılıklı olarak birbirini tanımak, sevmek, merak etmek, yakınlaşmak değildir.

İlişkinin amacı kişinin kaygısını düzenlemektir.

Ve ilişki bunu başardığı ölçüde, paradoksal olarak ilişkideki motivasyon da azalabilir.

Çünkü kişi aradığı şeyi almıştır.

Değer transfer edilmiştir.

Kendisi seçilmiştir.

Kendisine hayran olunmuştur.

Kendisi arzulanmıştır.

Ve artık ilişkinin başlangıcındaki o yoğun motivasyonun bir bölümü ortadan kalkabilir.

Karşısındaki insanı gerçekten merak etmek, onun farklılığını görmek, onunla gerçek bir yakınlık kurmak yerine, ilişkinin sağladığı değerin azalmasıyla birlikte başka bir kaynağa yönelme ihtiyacı ortaya çıkabilir.

Belki de bu yüzden bazı ilişkilerde duygusal bir sığlaşma görülür.

İnsan karşısındakini sevdiği için değil, karşısındaki insanın kendisine hissettirdiği kişi olduğu için ilişkiye bağlanmıştır.

Bu durumda kişi sevgilisini değil, sevgilisinin gözündeki kendisini sevebilir.

Ve sevgilinin gözündeki “özel kişi” olma hali kaybolduğunda, ilişkiye yönelik ilgi de kaybolabilir.

Gerçek yakınlık ise tam tersine başka bir şey ister.

Karşımızdaki insanın bizi her zaman idealize etmesine gerek yoktur.

Bizi seçmesi yeterli değildir.

Bizi sürekli arzulaması da yeterli değildir.

Gerçek yakınlık, karşımızdaki insanın bizi bütün çelişkilerimizle görebilmesine ve bizim de onun bir “değer kaynağı” değil, ayrı bir insanolduğunu kabul edebilmemize dayanır.

O noktada ilişki artık bir değer alışverişi olmaktan çıkar.

İki insan birbirinin aynası olmaktan vazgeçip birbirinin öznesi olur.

Belki de burada insanın hayatı boyunca peşinden koştuğu şeyin “değer” olmadığını söylemek gerekir.

Belki insan bazen değer aramıyordur.

Kendisinin değersiz olabileceğine ilişkin kaygıdan kaçıyordur.

Bu nedenle başkasının ilgisi, hayranlığı, seçimi ve arzusu birer “değer” olmaktan çok, kaygıyı geçici olarak susturan araçlara dönüşür.

Fakat kaygı susturulduğunda ortadan kalkmaz.

Bir süre sonra yeniden ortaya çıkar.

Ve kişi yeniden bir başkasının bakışına ihtiyaç duyar.

Yeni biri.

Yeni bir arzu.

Yeni bir seçim.

Yeni bir hayranlık.

Yeni bir kanıt.

Yeni bir rahatlama.

Sonra yeniden kaygı.

Belki de insanın ilişki hayatında durmadan aynı şeyi farklı insanlarla yeniden kurmasının nedeni budur.

Geçmişte tamamlanmamış bir ilişkiyi yeniden yaşamıyor olabilir; geçmişte çözülememiş bir kaygıyı bugün başka insanlarla çözmeye çalışıyor olabilir.

Fakat dışarıdan alınan hiçbir onay, içeride kurulması gereken güvenin yerini tamamen tutmaz.

Çünkü başka bir insan sana:

“Sen değerlisin.”

diyebilir.

Ama bunu senin yerine içeride taşıyamaz.

Başka biri:

“Seni seçiyorum.”

diyebilir.

Ama bu seçim, senin kendini seçilebilir biri olarak deneyimlemeni sonsuza kadar garanti edemez.

Başka biri:

“Seni istiyorum.”

diyebilir.

Ama onun arzusu, senin kendi arzuna ve kendi varoluşuna ilişkin güvenini kuramaz.

Belki de insanın yetişkinlikteki en zor gelişimlerinden biri burada başlar:

Bir başkasının gözünde değerli olmaya ihtiyaç duymadan, kendi değerini taşıyabilmek.

Ve belki gerçek bağlanma da tam burada mümkün olur.

Çünkü artık karşımdaki insanı bana kendimi değerli hissettirdiği için istemem.

Onu, o olduğu için istemeye başlayabilirim.

Artık:

“Beni seçiyor mu?”

sorusunun yanında,

“Ben onu gerçekten seçiyor muyum?”

sorusunu da sorabilirim.

Ve belki sevgi ile değer transferinin birbirinden ayrıldığı yer tam olarak burasıdır.

Çünkü insan bazen sevdiğini düşünürken aslında yalnızca şunu arıyor olabilir:

“Bana kendimin sevilebilir olduğunu hissettir.”

Oysa sevgi, başka bir insanı kendi değerimizin kanıtı olarak kullanmaya ihtiyaç duymadan da ona yönelebilmektir.

Belki de gerçek mesele şudur:

Beni seçen birinin varlığına değil, seçilmediğim zamanlarda da kendimi kaybetmeyecek bir benliğe sahip olmak.

Çünkü insan kendi değerini başkasının bakışından ödünç aldığında, her bakış değiştiğinde değeri de değişir.

Ve o zaman hayat, sevdiğimiz insanları aramakla değil,

bize kendimizi değerli hissettirecek yeni gözler aramakla geçer.

Belki de değer transferinin en yorucu tarafı budur:

İnsan, kendisine ait olması gereken bir duyguyu başkasından almaya çalıştıkça, onu bir türlü kendisine ait kılamaz.

II.

İlk yazının sonunda şu soruyu sormuştum:

Bir çocuk, aynı kişiye hem sevgi hem de öfke duyabilmeyi nasıl öğrenir?

Belki de bu sorunun cevabı, insanın bütün ilişkilerini anlamanın başlangıç noktasıdır.

Çünkü hiçbirimiz “sevme biçimimizi” yetişkin olduğumuzda öğrenmeyiz.

İlişki kurmayı da…

Hayal kırıklığıyla baş etmeyi de…

Öfkemizi ifade etmeyi de…

Sevdiğimiz birine kızmanın ilişkiyi bitirmeyeceğini de…

Bunların hepsini, konuşmayı bile bilmediğimiz yıllarda öğrenmeye başlarız.

Yeni doğmuş bir bebek için dünya henüz karmaşık değildir.

İhtiyaç vardır.

Ve o ihtiyacı karşılayan biri…

Acıkır.

Doyurulur.

Üşür.

Isıtılır.

Korkar.

Sakinleştirilir.

İlk zamanlarda bebek için bu deneyimler birbirinden kopuktur. Henüz “aynı anne” diye bir bütünlük yoktur.

Onu doyuran biri vardır.

Onu bekleten biri vardır.

Onu rahatlatan biri vardır.

Canını sıkan biri vardır.

Yetişkin zihni için bunların hepsi aynı kişidir.

Ama bebeğin zihni için “henüz” değildir.

İnsan zihninin ilk büyük gelişimlerinden biri, bu parçaları zamanla “aynı kişide birleştirebilmektir”.

Düşünün…

Bir çocuk annesine öfkeleniyor.

Çünkü annesi o anda onun istediğini yapmıyor.

Bekletiyor.

Sınır koyuyor.

“Hayır.” diyor.

Çocuğun içinde yoğun bir öfke yükseliyor.

Belki birkaç dakika sonra aynı çocuk korkuyor.

Koşup yine annesine sarılıyor.

İşte burada çok önemli bir şey oluyor.

Çocuk şunu deneyimliyor:

“Ben anneme kızdım… Ama annem yok olmadı.”

“Ben öfkelendim… Ama ilişkimiz bitmedi.”

“Ben kötü bir çocuk olmadım.”

İnsan ruhunun belki de en önemli keşiflerinden biri budur.

Çünkü çocuk, öfkesinin sevgiyi yok etmediğini yaşayarak öğrenmiştir.

İngiliz psikanalist Donald Winnicott, çocuk gelişimini anlatırken çok sade ama çok derin bir gerçeğe dikkat çeker.

Ona göre mesele, annenin hiç hata yapmaması değildir.

Tam tersine…

Anne zaman zaman çocuğu hayal kırıklığına uğratacaktır.

Bazen geç kalacaktır.

Bazen yanlış anlayacaktır.

Bazen yorulacaktır.

Bazen sınır koyacaktır.

Sağlıklı gelişimi sağlayan şey kusursuzluk değildir.

Çocuğun, bütün bu küçük hayal kırıklıklarına rağmen ilişkinin devam ettiğini yaşayabilmesidir.

Yani çocuk yalnızca sevildiğini öğrenmez.

Aynı zamanda şunu da öğrenir:

“Ben anneme öfkelenebilirim. O da beni sevmeye devam edebilir.”

“Annem bana kızabilir. Ben de onu sevmeye devam edebilirim.”

Belki de ruhsal gelişimin en sessiz ama en belirleyici kazanımı budur.

Terapi odasında bazen yetişkin bir danışanı dinlerken çocukluğun bu sessiz derslerini duyar gibi olurum.

Bir danışan, eşine duyduğu öfkeyi anlatırken bir anda cümlesini geri alır.

“Yok… Aslında o da haklı.”

Bir başkası, yıllarca sustuğu kırgınlığını anlatırken hemen ardından suçluluk hisseder.

“Sanki haksızlık ediyormuşum gibi geliyor.”

O anda konuşulan şey yalnızca evlilik değildir.

Belki de yıllar önce öğrenilmiş çok eski bir ders yeniden sahnededir.

Çünkü bazı insanlar için öfke, yalnızca bir duygu değildir.

İlişkinin sona ereceğine dair bilinçdışı bir tehdittir.

Ve insan, tehdit altında hissettiği şeyi söylemekten vazgeçebilir.

Önce öfkesinden vazgeçer.

Sonra ihtiyaçlarından.

Sonra da kendisinden.

Burada küçük ama önemli bir ayrım yapmak gerek.

Öfke, sevginin karşıtı değildir.

Sevginin karşıtı olsa olsa kayıtsızlık olabilir.

Ama öfke çoğu zaman ilişkinin hâlâ önemli olduğunun işaretidir.

Çünkü insan ancak değer verdiği birinden hayal kırıklığına uğrayabilir.

İnsanın “sevme kapasitesi”, sevginin büyüklüğüyle değil; hayal kırıklığını taşıyabilme kapasitesiyle ölçülür.

Karşınızdaki sizi mutlu ediyor olabilir ama sevme kapasitesi sınırlıysa o ilişki eninde sonunda açık verir.

Bir ilişkiyi ayakta tutan şey, hiç kırılmamak değildir.

Karşıdakini mutlu etmek için cahıraş bir çaba içinde olmak değildir.

Onu mutsuz etmemek için kendi beklentinden, kendi öfkenden, kendi ihtiyaçlarından vazgeçmek değildir…

Kırıldığında, öfkelendiğinde ilişkiyi bütünüyle yıkmamaktır.

İşte çocuk bunu önce annesinin kucağında öğrenir.

Öğrenebilirse…

Bir sonraki yazıda, bu hikâyenin daha da derinine ineceğiz.

Çünkü çocuk, aynı kişiyi hem seven hem de ona öfkelenen biri olmayı her zaman öğrenemez.

Bazen zihni, bu çelişkiyi taşıyamaz.

Ve o zaman insan ruhunun en eski savunmalarından biri devreye girer:

Bölme.

Bir sonraki bölümde, Melanie Klein’ın “iyi anne” ve “kötü anne” kavramları üzerinden bu savunmanın ilişkileri nasıl şekillendirdiğini tartışacağız.

“İnsanın sevme kapasitesi üzerine psikanalitik bir deneme”

“Belki de en zor duygu, sevdiğimiz kişiye duyduğumuz öfke değildir. En zor olan, aynı kalpte hem sevgiyi hem de öfkeyi birlikte taşıyabilmektir. Çünkü bazen bir ilişkiyi kaybetmekten o kadar korkarız ki, önce öfkemizi sustururuz. Sonra hayal kırıklığımızı… En sonunda ise kendi gerçeğimizi.”

1.

Bir insan sevdiği kişiye neden kızamaz?

“İnsan sevdiğine kızar elbette.”

“Hatta en çok sevdiklerimize kızarız.”

Dediğinizi duyar gibiyim.

Haklısınız.

Ama başka bir şeyden söz ediyorum.

Gerçekten sevdiği hâlde öfkesini hissedemeyenlerden…

Kırıldığı hâlde bunu inkâr edenlerden…

Hayal kırıklığını fark ettiği anda sevgisini kaybedeceğinden korkanlardan…

Ya da tam tersini yapanlardan…

Bir kez incindiğinde, sanki hiç sevmemiş gibi bütün sevgisini geri çekenlerden…

Yıllardır terapi odasında karşılaştığım en ilginç ruhsal örüntülerden biri tam da burada başlar.

İnsanlar çoğu zaman yaşadıkları ilişkiyi anlatmaz, ilişkiler karşısında zihinlerinin nasıl çalıştığını anlatırlar.

Çoğu zaman bunun farkında bile olmazlar.

Odama oturduğu anda ilk cümlesi “boşanmak istiyorum” oldu.

Kararı netti.

Evliliğinin bittiğini düşünüyordu.

Tek korkusu, ayrılıkla baş edememekti.

Görüşme ilerledikçe eşinin kendisini önemsemeyişinden, yıllardır biriken kırgınlıklarından söz etti.

Sonra son tartışmalarını anlattı.

Birkaç gün önce olan tartışmalarını.

Çok beğendiği tişörtü pahalı olduğunu öne sürüp satın almasını eleştirmesini, alışveriş boyunca astığı suratını anlattı.

“Yine burnumdan getirdi. Yine bana kendimi bok gibi hissettirdi” dedi.

Sesi değişti.

Önce öfke vardı sesinin tonunda sonra ardından hüzün belirdi.

Ve sonra hayal kırıklığının yüzünde yarattığı çizgileri gördüm..

Kırılmıştı.

Tam o anda kendisine şunu söyledim:

“Artık eşinizi sevmediğinizi söylüyorsunuz. Ama anlattığınız olayın içinde hâlâ kırılabiliyorsunuz. Eğer bir insan bizi artık hiç ilgilendirmiyorsa, yaptığımız bir alışverişi  onaylamaması bu kadar canımızı yakar mı? Acaba öfkenizin altında hâlâ karşı taraftan vazgeçmemiş, tükenmemiş bir beklenti olabilir mi?”

Sustu.

Sustum.

Bu suskunlukları çok severim.

İnsan bazen en çok sustuğunda konuşur çünkü…

Yıllar içinde şunu fark ettim:

Terapi odasında birbirine tamamen zıt görünen iki insanla sık sık karşılaşıyorum.

Bir grup danışan, sevdiği kişiye öfkelenemiyor.

Karşı taraf onları defalarca incitse bile, zihni hep bir açıklama buluyor.

“Çok yoğun çalışıyor.”

“Aslında beni seviyor.”

“Şu sıralar zor bir dönemden geçiyor.”

Öfke her seferinde biraz daha erteleniyor.

Bir başka grup danışan ise tam tersini yapıyor.

Bir kez incindiklerinde bütün sevgileri siliniyor.

Düne kadar hayran oldukları insan, bugün bütünüyle değersiz biri hâline geliyor.

Sanki sevgiyle öfke aynı evde birlikte yaşayamazmış gibi…

İlk bakışta bu iki insanın birbiriyle hiçbir ilgisi yokmuş gibi görünüyor.

Oysa yıllar içinde her ikisinin de aynı soruyla mücadele ettiğini fark ettim.

“Sevgi ile öfke aynı insana aynı anda ait olabilir mi?”

Bu soru yalnızca romantik ilişkilerle ilgili değildir.

Anne ile çocuk arasında da yaşanır.

Baba ile oğul arasında da…

Kardeşler arasında da…

Hatta bazen insanın kendisiyle kurduğu ilişkide bile…

Çünkü insan ruhu, çelişkileri taşımayı öğrenerek olgunlaşır.

Birini severken ona kızabilmek…

Kızarken sevgiyi tamamen kaybetmemek…

Hayal kırıklığı yaşarken ilişkiyi yalnızca kusurlarından ibaret görmemek…

Bunların hiçbiri sandığımız kadar kolay değildir. uhsal olgunluk bir açıdan tam da burada başlar.

Psikanalizde sık kullanılan ama günlük dilde az konuşulan bir kavram var:

İnsanın sevme kapasitesi.

Bu kavram, yalnızca birini ne kadar yoğun sevdiğimizle ilgili değildir.

Asıl mesele, sevdiğimiz kişiyi gerçekliği içinde taşıyabilme kapasitesidir.

Onun bizi mutlu eden yanlarını da…

Hayal kırıklığına uğratan yanlarını da…

Yakınlığını da…

Uzaklığını da…

Kusurlarını da…

Eğer zihnimiz bunların hepsini aynı anda taşıyabiliyorsa, sevgi giderek olgunlaşır.

Ama taşıyamıyorsa, ruh başka yollar bulur.

Bazen sevgiyi büyütür, öfkeyi susturur.

Bazen öfkeyi büyütür, sevgiyi unutturur.

Bazen de gerçeğin yerine, yaşayabileceğimiz bir hikâye kurar.

Belki de insanın en büyük meselesi, sevmek değildir.

Sevdiği insanın gerçekliğine tahammül edebilmektir.

Ve belki de asıl soru şudur:

Bir çocuk, aynı kişiye hem sevgi hem de öfke duyabilmeyi nasıl öğrenir?

Bir sonraki bölümde, bu sorunun peşinden gideceğiz.